Parlement poogt Jeltsin met nieuwe stap te intimideren

MOSKOU, 13 MAART. Het achtste Congres van Volksafgevaardigden zal vandaag een beslissing nemen over de vraag of er nog dit jaar in Rusland tussentijdse verkiezingen voor zowel de volksvertegenwoordiging als het presidentschap moeten worden gehouden. Het Russische parlement probeert daarmee het plebisciet, waarmee president Boris Jeltsin het volk voor een vertrouwensvotum tegen de volksvertegenwoordiging wil mobiliseren, op zijn kop te zetten.

Het parlement wil tevens het referendum, dat Jeltsin 25 april wil houden, ten eigen bate over zien te nemen. Deze tegenzetten van de afgevaardigden zijn vooral bedoeld om Jeltsin, die het parlement gisteren openlijk de rug toekeerde, zodanig te intimideren dat hij op zijn schreden terugkeert.

Het voorstel om op alle geledingen tussentijdse verkiezingen te houden, komt uit de koker van parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov, de man die zich presenteert als de grote tegenstander van de presidentiële ambities van Jeltsin. Volgens hem hebben het staatshoofd én het parlement een nieuw mandaat nodig omdat beide machtsorganen ten tijde van het ancien régime van de Sovjet-Unie zijn gekozen en in het post-communistische Rusland dus niet meer over voldoende legitimiteit beschikken.

Het argument dat alleen de volksvertegenwoordiging door het communistische verleden is besmet, wijst hij van de hand met een verwijzing naar het relatief democratische karakter van de verkiezingen voor het Russische Volkscongres in 1990 (de overgrote meerderheid van de parlementariërs is bij meervoudige kandidaatstelling gekozen) en het standvastige gedrag van de Opperste Sovjet ten tijde van de mislukte staatsgreep van augustus 1991.

Jeltsin heeft zich de afgelopen maanden steeds tegen het idee gekeerd om gelijktijdig verkiezingen te houden voor president en parlement. Hij wenst alleen in te stemmen met voortijdige parlementsverkiezingen en wil, terwille van de continuïteit, zijn eigen termijn tot 1995 uitzitten. Hij kon dat doen omdat op dit moment het parlement wettelijk geen tussentijdse presidentsverkiezingen mag uitschrijven. Het kan het staatshoofd alleen via een onduidelijk geregelde "impeachment-procedure' tot aftreden dwingen. Maar als het constitutionele amendement op de grondwet, dat gisteren door een leider van een centrum-rechtse fractie werd voorgesteld, vandaag in het Volkscongres met tweederde meerderheid wordt aangenomen, kan Jeltsins verzet worden gebroken.

De suggestie van het Volkscongres om Jeltsins referendum te omarmen, beoogt hetzelfde doel. Als de president onder de burgers meer dan één miljoen handtekeningen weet op te halen, is er voldaan aan de wettelijke voorwaarden voor het plebisciet. Dat is, op een bevolking van 150 miljoen, een gering aantal.

Pag.5: Leiders zoeken nog uitweg in doodlopende straat

Vice-premier Vladimir Sjoemeiko, die de campagne coördineert, gaat dan ook uit van “tientallen miljoenen” handtekeningen. Het parlement heeft niettemin het recht om, onder auspiciën van het Constitutionele Hof, extra vragen toe te voegen. Op die manier zou de volksvertegenwoordiging de angel uit het referendum kunnen halen dan wel verwarring kunnen zaaien over het specifieke doel ervan.

Het parlement schermt hier nu mee in de hoop zo het risico te vergroten dat de president met zijn plebisciet loopt. Het is namelijk allerminst zeker dat de president zo'n volksraadpleging zal winnen. Volgens de Russische wet moet Jeltsin bij zijn referendum niet slechts een meerderheid zien te verwerven van de kiezers die daadwerkelijk opkomen. Hij heeft vijftig procent nodig van alle stemgerechtigde burgers en dat is, gelet op de politieke apathie die het land nu overwoekert, een onoverzienbare opgave.

De wijze waarop het achtste Congres van Volksafgevaardigden gistermiddag reageerde op het besluit van president Jeltsin om het duizendkoppige parlement links te laten liggen, illustreerde de huidige patstelling in de Russische politiek scherp. Jeltsin verliet gistermorgen de plenaire vergaderzaal uit protest tegen het besluit van het parlement om het akkoord ongedaan te maken waarmee het zevende Volkscongres en de president in december vorig jaar hadden besloten tot een tijdelijke status quo in het conflict tussen uitvoerende en wetgevende macht, dat vervolgens op 11 april met een referendum over een nieuwe grondwet zou moeten worden opgelost.

Via zijn woordvoerder Vjatsjeslav Kostikov verklaarde Jeltsin na zijn vertrek uit het parlement er “niet meer terug te zullen komen omdat nu alleen nog het volk zijn gesprekspartner is”. Bij de kiesraad had Jeltsin inmiddels de twee vragen gedeponeerd voor zijn plebisciet (voor of tegen een “presidentiële republiek” en “particulier grondbezit”) dat hij 25 april wil houden, zo voegde Kostikov er aan toe. Vice-premier Sergej Sjachrai gooide ondertussen nog olie op het vuur door publiekelijk te waarschuwen voor de “weg van de revolutie, de stem van de straat en de chaos” die het Volkscongres nu volgens hem was ingeslagen.

Na een kort moment van opperste verwarring over deze vergaande stappen van Jeltsin, herstelde het parlement zichzelf gistermiddag echter snel van het presidentiële offensief. De volksvertegenwoordigers werden daarbij gestimuleerd door het gebrek aan eensgezindheid in het regeringsgezinde kamp. Nadat was gebleken dat vice-president Aleksandr Roetskoj en premier Viktor Tsjernomyrdin niet van zins waren de president te volgen, hoewel een afgezant van Jeltsin hen daarom expliciet was komen vragen, ging het duizendkoppige parlement alweer over tot zijn eigen werkschema.

“De duivel hale hem”, riepen de afgevaardigden slechts. Alleen het bewust verspreide gerucht dat Jeltsin 's middags het volk via de televisie zou toespreken en dat er inmiddels tanks naar het Kremlin oprukten, kon de gemoederen nog enigszins in beweging brengen. Het eerste bleek een misverstand. “De president zal zich tot het volk wenden op het moment dat het nodig is”, liet Kostikov eind van de middag weten. Het tweede was eveneens onjuist. “Er zijn geen gegevens over welke acties dan ook. Er zijn geen Omon-troepen in de buurt, er zijn geen legereenheden in de buurt”, aldus voorzitter Aslambek Aslachanov van de "wetgevende commissie' na een onderhoud met minister Viktor Barannikov van staatsveiligheid.

Tegelijkertijd kwam het overleg tussen de verschillende partijen in het conflict op gang. Achter gesloten deuren kwamen Jeltsin, Chasboelatov en opperrechter Valeri Zorkin van het Constitutionele Hof in het Kremlin bijeen om te onderhandelen over een “uitweg uit de doodlopende straat”. De presidenten van de autonome republieken en de gouverneurs der districten waren er niet voor niets als de kippen bij om de richting van die nooduitgang te wijzen. Dank zij de escalatie van het conflict tussen Jeltsin en Chasboelatov zagen zij weer eens hun kans schoon om van twee walletjes te blijven eten. Deze lokale bestuurders zijn niet geporteerd voor een referendum, omdat zo'n volksraadpleging volgens hen de desintegratie van Rusland alleen maar zal bespoedigen, maar zijn wel voor versterking van de uitvoerende macht. De presidenten en gouverneurs hebben zich aldus tot onweerstaanbare partners voor zowel Jeltsin als Chasboelatov gepromoveerd. In die rol konden ze zich gistermiddag bij monde van "bestuurshoofd' Joeri Matoesjkin onmiddellijk opwerpen tot de bemiddelaars bij uitstek, waarbij vergaande economische bevoegheden voor henzelf de beloning zouden moeten zijn.

Het gevolg van dit alles was dat aan het einde van de middag vooral Jeltsins eigen aanhangers in het parlement in consternatie achterbleven. De radicale democraten hadden de president tot nu toe altijd gesteund in zijn streven naar een definitieve uitschakeling van het parlement, dat in hun ogen de hervormingen slechts blokkeert. Maar het idee dat de presidentiële republiek nu wel eens echt zou kunnen worden afgedwongen, joeg hen gisteren ineens de stuipen op het lijf. “Een presidentiële republiek? Vandaag hebben we Jeltsin, maar wie hebben we morgen? We moeten een derde vraag voor het plebisciet formuleren”, riep parlementariër Volkov angstig tijdens een fractieberaad in een hoek van een der zaaltjes van het congrespaleis.

Hetgeen 's avonds de vraag opwierp wat er door de vrijdagse gebeurtenissen nu eigenlijk was veranderd, behalve dan dat minister Viktor Jerin van binnenlandse zaken zich sinds kort in generaalsuniform tooit en voormalig communistisch partijsecretaris Ivan Polozkov de afgelopen maanden een woeste snor heeft laten staan. Het antwoord volgt wellicht vandaag. De disk-jockey van het FM-station radio 101 wist het niettemin gisteravond om zes uur al. “Vanochtend ging er een sneeuwstorm door het Kremlin. Maar er is niets gebeurd. En dan nu: Mick Jagger.” Waarop Wired all night door de ether schalde. “Give me a drink, don't be talking so much”, zong de Rolling Stone.