Herbegraven Turkse dichter Hikmet na dertig jaar "kwestie van tijd'

ANKARA, 13 MAART. In een van zijn laatste verzen laat de Turkse dichter Nazim Hikmet weten op wat voor manier hij graag zou worden begraven: op een kerkhof in een Anatolisch dorp. En als er een plataan aanwezig is, is zelfs een grafsteen overbodig.

In Turkije is een handtekeningencampagne aan de gang om krap dertig jaar na de dood van Nazim Hikmet, niet alleen gehoor te geven aan deze laatste wens, maar om hem tevens zijn Turkse staatsburgerschap terug te geven. Dat werd de dichter in 1951 afgenomen omdat hij illegaal Turkije was ontvlucht. Een verzoek daartoe van zijn zuster Salmiye Yaltirim werd onlangs door de Raad van State opnieuw niet ontvankelijk verklaard. “Een formaliteit,"' meent de Turkse minister van cultuur, Fikri Saglar. “Waar het om gaat, is dat Nazim Hikmet in de harten van de Turken leeft. Onder de druk van de publieke opinie kan de ministerraad besluiten om hem zijn Turkse staatsburgerschap terug te geven. Het is een kwestie van tijd.”

In l982 bracht Salmiye Yaltirim, die samen met bewonderaars van Nazim Hikmet en mensenrechtenactivisten - sinds mei l991 verenigd in een stichting - strijdt voor de rehabilitatatie van haar broer in Turkije, op uitnodiging van Russische intellectuelen een bezoek aan zijn graf in Moskou. En tijdens haar verblijf in de voormalige Sowjet-Unie realiseerde ze zich opnieuw dat deze man, die in zijn gedichten en ander lyrisch werk zo duidelijk blijk gaf van zijn liefde voor zijn volk en vaderland, eigenlijk thuishoort in Turkije.

Maar de tijd is dan, vlak na de militaire staatsgreep in 1980, niet rijp om de Turkse autoriteiten te verzoeken Nazim Hikmet, die als communist te boek staat, de Turkse nationaliteit terug te geven en hem te herbegraven in het dorpje Demirözlu, in de westelijke provincie Bursa. Na de dood van de dichter heeft een van de dorpelingen daar een graf voor hem ingericht en er alvast een plataan geplant. Het duurt dan ook tot 1988 - nadat Turkije het lidmaatschap van de EG heeft aangevraagd en de relatie met de voormalige Sowjet-Unie is verbeterd - dat een eerste verzoek werd ingediend om de dichter te rehabiliteren.

Nazim Hikmet werd in 1902 geboren in een aristocratische familie in Thessalonica, een gebied dat dan nog behoort tot het Ottomaanse rijk. Op 22-jarige leeftijd reisde hij naar de voormalige Sowjet-Unie om daar te studeren. En in de zes jaar van zijn verblijf in Moskou werd hij een toegewijd marxist-leninist. Terug in Turkije bracht zijn politieke overtuiging hem elf keer in de gevangenis. In periode tussen 1938 en 1950, die hij voornamelijk in een cel sleet, schreef Nazim Hikmet zijn beste gedichten. In 1950 werd hij in vrijheid gesteld, maar een ernstige hartkwaal speelde hem parten. Toen hij dan ook werd opgeroepen om alsnog zijn militaire dienstplicht te vervullen - en wel in het onderontwikkelde oosten van het land - vreesde Nazim Hikmet voor zijn leven. Geholpen door zijn toenmalige zwager Refik Erduran vluchtte hij met een boot via de Bosporus en de Zwarte Zee naar de voormalige Sovjet-Unie, zonder zijn geliefde vaderland ooit terug te zien.

Nazim Hikmet wordt internationaal gezien als een van de meest vooraanstaande vrijheidsdichters van deze eeuw. De thema's waarover hij schreef waren vaak universeel, maar literatuurcritici menen dat zijn mooiste gedichten handelen over zijn liefde voor Turkije en de Turken. Volgens Ibrahim Balaban, die ruim zes jaar met Nazim Hikmet in de gevangenis doorbracht en door hem werd aangezet tot schilderen, is de poëzie van Nazim Hikmet ingegeven door de thema's liefde, gelijkheid, gerechtigheid en schoonheid. En de dichter was toegewijd aan het politieke systeem waarin deze idealen volgens hem zouden kunnen worden gerealiseerd.

Alhoewel het werk van Nazim Hikmet sinds 1960 in Turkije kan worden gepubliceerd, mag hij - ondanks de politieke wil om van Turkije een westerse democratie te maken - nog steeds niet worden geciteerd in studieboeken. Een beslissing die, als het aan de nationale onderwijsraad ligt, ook niet aan een heroverweging toe is. Vooral in religieuze en extreem rechtse kringen leeft nog de overtuiging dat Nazim Hikmet zijn gedichten gebruikte om communistische ideeën te ventileren. Volgens Altemur Kiliç, columnist van de rechts-islamitische krant Turkiye, opereerde Nazim Hikmet bovendien in opdracht van de bewindhebbers in de voormalige Sowjet-Unie en ondermijnde hij doordaar Turkije en het Turkse volk. Desalniettemin heeft de Turkse staatsradio en televisie de ban op het werk van Nazim Hikmet recentelijk opgeheven en wordt in samenwerking met onder andere het ministerie van cultuur nu gewerkt aan de verfilming van een van zijn toneelstukken.

Het idee van de laatste vrouw van Nazim Hikmet, Vera Tulyakova, is om in samenwerking met de stad Moskou van het huis waarin de dichter in l963 in ballingschap overleed, een museum te maken. Zij meent dat van een verplaatsing van zijn graf naar Turkije bovendien pas sprake kan zijn wanneer de dichter volledig is gerehabiliteerd. “Bijna dertig jaar na zijn overlijden heeft Nazim Hikmet zijn Turkse staatsburgerschap nog steeds niet terug. Ik vrees dan ook dat er bij zijn graf in Turkije een soldaat zou moeten worden neergezet, om te voorkomen dat het werd vernield. Zo lang dat nog het geval is, blijft hij in Moskou,” liet de weduwe onlangs weten.

De Nazim Hikmet stichting beijvert zich juist om een centrum in Turkije op te zetten waar al zijn originele werk - gedichten, theaterstukken, essays, tekeningen en schilderijen, evenals zijn persoonlijke eigendommen en brieven - kunnen worden tentoongesteld. Een kwestie die de Turkse minister van cultuur, Saglar, onlangs heeft aangekaart bij zijn Russische collega Evgeni Sidorov. Besloten is dat vertegenwoordigers van de Nazim Hikmetstichting en de Turkse en Russische ministeries van cultuur samen met Eva Tulyakova proberen tot een vergelijk te komen.