De Zachte Hand

Mocht dit land een beetje verder glijden in de richting van een dictatuur, dan wordt het in ieder geval een heel erg lieve dictatuur. Met heel weinig willekeur, en veel voorspelbaarheid. Op ieder acuut probleem zal de onzichtbare hand reageren met het uitgeven van een verklaring, waarvan de tekst al jaren tevoren gebundeld in vele talen beschikbaar is. Desondanks is na verspreiding begeleiding beschikbaar.

Iedere keer als bijvoorbeeld blijkt dat rechten en fijne voorzieningen te duur uitvallen in de praktijk, is de reactie van de zachte hand en haar medewerkers daarop: rechtuit vluchten door de muur, volhouden, aanspraken van "de mensen' nog verder verfijnen en een ingewikkelde, technologische "oplossing' bedenken. Let in dit verband op de OV-kaart voor studenten, het paspoort van de jaren negentig. Zelden zo'n déjà-vu-gevoel gekregen als bij het horen over de ingeving van een Kamerlid - ik zal haar naam uit mildheid ongenoemd laten - die nu heeft geopperd de studentenkaart met een slimme chip uit te rusten om hem en haar zuiniger tussen de rails te houden.

De voordelen zijn bij alle veehouders bekend: je zet op die chipkaart de naam van het beest (Klara XII), waar, wanneer en hoe het geboren is en waar in de wei het mag lopen, eventueel registreer je doorlopend hoe veel het waar uit de bakken geslobberd heeft. Alles kan.

Studenten hebben weliswaar vooruit een bedrag betaald (via een korting op hun beurs) voor vrij reizen, maar nu blijkt dat zij als de beste proefkonijnen van de economische theorie optimaal gebruik maken van de handelingsvrijheid die zij collectief hebben gekocht, gaan de vervoerders zeggen dat zij te veel reizen en dus meer moeten betalen.

Normaal gedrag op de markt. Ware het niet dat de overheid als marktpartij-namens-iedereen de optie "duurder' uit het scenario heeft geschrapt. De studenten wordt niet gevraagd of zij inmiddels zo veel plezier van de kaart hebben dat zij bereid zouden zijn iets meer voor de volgende contractperiode te betalen. Macro mag dat niet. Onder andere omdat de AWBZ-premie al uit de hand is gelopen.

En dan kan je er donder op zeggen dat zo'n meedenkend Kamerlid opstaat die de studenten elektronisch wil oormerken, want ze hoeven door de week helemaal niet naar Sittard als zij aan de VU studeren. Dus: chip blokkeert van maandag tot vrijdag reizen buiten Groot-Amsterdam. Ouders wonen in Alkmaar, dus: weekeinde vrij retourtje-naar-huis. En, vooruit, vriendin moet kunnen, binnen een straal van, wat zullen we doen, veertig, vijftig kilometer? Leiden en Utrecht biedt toch keus genoeg?

Het rekeningrijden was ook zo'n vlaag van recht-door-de-muur-denken met de kop in de bemoeizuchtige technowolken. Onder het motto dat technisch alles allang kan. En, pas na een paar weken koortsig fantaseren verzint dan iemand dat het misschien niet zo'n goed idee is van iedereen alle ritten ergens te registreren. De koppeling van politie-onderzoek aan ritregistratie heeft grote voordelen, het laten vastleggen van iedere interactie in de mierenhoop lokt bij nader inzien toch wat minder.

Totdat - in dit geval gelukkig op tijd - bleek dat "we' technisch nog niet zo ver zijn dat het echt waterdicht en op de vereiste massale schaal kan. Zo is ons de chaos van het ontijdig rekening-rijden bespaard gebleven. Opeens was het weer weg met alle principiële bezwaren, weg met alle vluchtroutes in de discussie. Wat toen gebeurde zou nog veel vaker kunnen: gewoon erkennen dat alleen betrekkelijk simpele regelingen en systemen op grote schaal werken, dat mensen daar vrij logisch op reageren, en best begrijpen dat de wet niet per persoon geschreven kan worden. De rest is ritueel, waar de zachtsprekende hand overigens veel belang aan hecht. Want alles moet aardig lijken.

Bij de bijstand en de studiefinanciering, twee van de meest kwetsbare uitdelende mega-systemen, houden we nog een tijdje vol dat het lukt rechtvaardigheid en uitvoerbaarheid tot wereldhoogte op te stuwen.

Rondom de WAO is gebleken dat de zachte hand het volk echt heel goed verstaat, want na al het geleden leed is een ingreep gedaan die vervolgens met bekwame spoed van zijn essentiëlste effecten wordt ontdaan. Opdat de prikkels niet prikkelen. Heel sympathiek, want het grensvlak tussen werken en niet-kunnen-werken is voor niemand vrolijk en (helemaal) vrijwillig. Automatische reacties kunnen heel aardig zijn.

Dat geldt in sommige opzichten ook voor de eerste commentaren op Bolkesteins pleidooi voor een quota-regeling voor buitenlanders die zich in Nederland willen vestigen op andere gronden dan een asielverzoek. Amerika en Canada, niet de meest onfatsoenlijke landen ter wereld, werken met dergelijke systemen.

Het was te verwachten dat de zachte hand vrij hard zou terug slaan. Bolkestein heeft al eerder moeten ervaren dat men niet straffeloos stem geeft aan gevoelens van onbehagen die te maken hebben met betrekkelijk open grenzen. De ministeries van Goedheid en Recht waren er via hun woordvoerders al de kippen bij om uit te leggen dat Nederland allerlei internationale verplichtingen heeft die geen vrijheid laten te gaan zitten turven en classificeren bij de grens. De minister van Goedheid deed haar eigen schepje er bovenop en verweet de spreker kretologie. Altijd goed voor de helderheid van de discussie.

Misschien had hij er verstandig aan gedaan direct een informatiepakketje uit te geven toen hij zijn eerste opmerkingen lanceerde. Want iedereen erkent dat het nuttig is Janmaat wind uit de zeilen te houden door de oorzaken van zijn soort gedachtengoed serieus te nemen.

De minister van Goedheid heeft haar hart aan de goede kant zitten, en kan verwijzen naar allerlei lieve regelingen en steviger eisen aan nieuwkomers, maar door de toon van haar reactie heeft zij de schijn op zich geladen niet tegen kritiek en niet tegen suggesties te kunnen. De zachte hand weet het beter. Het Canadese quota-systeem, bijvoorbeeld, is daarom het rustig bekijken waard omdat het de zieligheid uit de immigratie haalt. Omdat het mogelijkheden en verlangens van land en nieuwkomer zo goed mogelijk op elkaar aansluit. En rechten geeft aan wie eenmaal binnen is. En daar is de zachte hand nog niet in geslaagd.