Wederopbouw Italië moet wachten tot april

Italië is aan het aftellen. Hoeveel dagen nog tot 18 april? Dat moet de waterscheiding worden in de Italiaanse politiek. Op die zondag na Pasen wordt een referendum gehouden over de verandering van de kieswet. Dit moet het startsein worden voor de echte politieke vernieuwing, een middel om de politiek uit de greep van de partijen te halen en dichter bij de burger te brengen. Pas dan kan worden begonnen met de wederopbouw.

Nadat hij was uitgejoeld in de Senaat, normaal het toneel voor keurige debatten van bezadigde dames en heren, heeft premier Giuliano Amato het woensdag met zoveel woorden gezegd: ik heb er geen zin meer in en ik wil terug naar de universiteit, maar ik blijf aan, uit plichtsgevoel, om het land ongeschonden door de referenda te loodsen. Daarna moeten er, onder de nieuwe regels, zo snel mogelijk verkiezingen worden gehouden. De kiezer moet de grote schoonmaak houden waartoe de politieke partijen zelf niet in staat zijn.

De hoofdoorzaak van de verwarring en chaos in het land is dat het parlement geen afspiegeling meer is van het volk. Pas na de parlementsverkiezingen van vorig jaar april is de smeergeldaffaire in alle hevigheid losgebarsten. Het is nog geen jaar geleden dat de socialistische leider Bettino Craxi dacht dat hij kon kiezen uit het premierschap of het presidentschap. Nu zijn de politici die het land decennia lang hebben geregeerd, door de samenleving en door de justitie failliet verklaard. Maar omdat niemand uit zichzelf opstapt, moet de kiezer het vonnis vellen - die kan het sneller dan de rechter.

De verwarring en stuurloosheid hebben iets tragisch, want het is Italië in jaren niet zo goed gegaan. Eindelijk vinden rechters de middelen om op te treden tegen de corruptie in de politiek, die zo chronisch is dat sommige politici verbaasd reageren als ze horen dat steekpenningen fout zijn. Zelfs in het zuiden, dat maandenlang onbeweeglijk is gebleven, beginnen de rechters zich te roeren. Eindelijk gaan mensen de straat op tegen de arrogantie van de macht. Er gaat een verwoestende orkaan door het land. Die veroorzaakt grote schade, maar blaast ook veel dode takken en rottende bladeren weg. En daaronder worden de voorbodes zichtbaar van een nieuwe lente.

Het land heeft bijvoorbeeld in jaren niet zo'n goed kabinet gehad. Terwijl de regeringspartijen de afgelopen maanden aangeslagen hun wonden likten en geen tijd of kracht hadden de premier in toom te houden, is het kabinet alvast begonnen aan de grote schoonmaak. Amato heeft een ingrijpend en structureel economisch saneringsplan opgezet, mede bedoeld om een einde te maken aan de gewoonte van politieke partijen om staatsbedrijven voor hun eigen karretje te spannen. Het is nog niet genoeg, maar het is veel meer dan voorgaande kabinetten hebben gedaan. En in de strijd tegen de mafia was het afgelopen half jaar het belangrijkste sinds 1986, toen onder regie van Giovanni Falcone in Palermo het massa-proces begon waarin meer dan driehonderd mafiosi zijn veroordeeld.

Hiermee heeft Amato veel krediet opgebouwd. In de lange kabinetsvergadering eind vorige week is dat in één klap verspeeld. De voorstellen voor een gedeeltelijke amnestie zijn theoretisch te verdedigen, als een poging de kleine overtreders van de grote zondaars te scheiden - waarbij de amnestie voor kleine overtreders gepaard zou gaan met een forse boete. Maar de kabinetsplannen lijken teveel op de stelling waarmee veel politici zichzelf uit de gevangenis willen praten, namelijk dat stelen voor de partij minder erg is dan stelen voor jezelf. De samenleving accepteert niet dat de deur ook maar op een kier gaat. De angst bestaat dat dan in een mum van tijd corrupte politici de deur verder openduwen en massaal ontsnappen. Italianen mogen een vergevingsgezind volk zijn, als het over de smeergeldzaken gaat is daar weinig van te merken. De mensen willen niet alleen recht, maar ook wraak, wraak voor jaren van arrogantie waarin de regerende politieke klasse een nomenklatoera is geworden.

Misschien heeft Amato zich als hoogleraar rechten, in een land met een legalistische traditie, teveel blindgestaard op de letter van de wet, op een onderscheid dat in de praktijk onwerkbaar is. In ieder geval heeft hij te weinig kranten gelezen, met te weinig mensen op straat gepraat. Anders had hij geweten dat alles wat naar een pardon riekt, onaanvaardbaar is, zeker als het uit de koker van de in diskrediet geraakte regeringspartijen komt. Zijn amnestievoorstel is een politieke blunder die zijn speelruimte aanzienlijk beperkt en hem weinig meer laat dan de rol van zaakwaarnemer. Het siert hem dat hij deze kruisgang nog aandurft.

Woensdag heeft een meerderheid van de Senaat hem het vertrouwen gegeven, maar dat is vooral bij gebrek aan beter. Het heeft geen zin uit de huidige vier-partijencoalitie een ander kabinet te vormen. En de oppositie heeft ook geen antwoord klaar. Terecht haalde Amato, normaal een professoraal saai spreker, fel en met overslaande stem uit naar oppositiepartijen die hem privé zeggen dat hij maar beter nog even op de winkel kan blijven passen en hem in het openbaar aan de schandpaal binden.

De premier staat nu alleen. Zijn eigen partijen steunen hem met tegenzin. De grootste oppositiepartij, de ex-communistische Democratische Partij van Links (PDS), duldt hem maar scheldt hem tegelijktijd de huid vol - misschien dat Amato's belofte dat dit het einde is van zijn carrière, de angst kan wegnemen om mee te werken aan de saneringsplannen. Maar een probleem daarbij is weer dat links grote problemen heeft met de economische herstructurering, wegens de verwachte stijging van de werkloosheid.

Potentiële vernieuwers als Claudio Martelli, ex-minister van justitie, en Giorgio La Malfa, ex-partijleider van de Republikeinen, zijn betrokken geraakt bij de smeergeldaffaires - weliswaar op een zijdelingse manier die hun carrière niet heeft beëindigd, maar voorlopig zijn ze uitgeschakeld. Achille Occhetto, de leider van de PDS, slaagt er maar niet in te scoren, hoewel het doel leeg is. Umberto Bossi, leider van de protestpartij Lega Nord, heeft nog steeds niet overtuigend bewezen dat hij meer is dan een succesvol schreeuwer. Mino Martinazzoli is bij de christen-democraten binnengehaald als de man die opruiming zou houden, maar hij wil teveel bewaren. Amato heeft zichzelf vrijwel uitgeschakeld. Met de huidige verdeling van de kaarten komt Italië geen stap verder. Na het referendum in april moet opnieuw worden gedeeld.