Vice-premier: er dreigt revolutie; Jeltsin breekt met het Volkscongres

MOSKOU, 12 MAART. President Boris Jeltsin heeft het Russische parlement vandaag de rug toegekeerd. Hij zei bij zijn weglopen uit het Volkscongres dat hij de “verantwoordelijkheid voor de stabiliteit” in eigen hand neemt en zich beraadt op “maatregelen om het evenwicht in het land te bewaren”.

Jeltsin wil tevens op eigen gezag een plebisciet tegen de volksvertegenwoordiging organiseren.

Het dramatische gebaar leidde tot consternatie. Vice-premier Sjachrai zei na Jeltsins weglopen: “We staan op de rand van revolutie en onvoorspelbare gebeurtenissen.” Jeltsins criticus Baboerin, een communistische dogmaticus, repte van de mogelijkheid van een burgeroorlog.

Jeltsin verliet de plenaire vergaderzaal van het Congres van Volksafgevaardigden nadat hij in het duizendkoppige parlement voor de derde achtereenvolgende dag een zware nederlaag had geleden. De houding van de meerderheid der parlementariërs toonde volgens hem aan dat het Volkscongres is teruggekeerd op het “pad van de confrontatie”. Toen hij de zaal verliet, werd hij gevolgd door vice-premier Vladimir Sjoemeiko, kabinetschef Sergej Filatov en andere leden van de regering.

Alleen premier Tsjernomyrdin en vice-president Aleksandr Roetskoj, een voormalige luchtmachtgeneraal die zijn eigen staatshoofd niet steunt, bleven achter bij de afgevaardigden, die vervolgens in grote verwarring hun vergadering voortzetten. De radicaal-democratische fractie in het Volkscongres probeerde de zitting via een boycot van zijn quorum te beroven. Maar haar aanhang bleek te gering. Het Volkscongres, dat wordt bewaakt door een eigen ordedienst van mannen in burger die hun wapens soms opzichtig achter hun broekband hebben gestoken, kon daarom in plenaire sessie bijeen blijven.

Omstreeks het middaguur kwamen premier Tsjernomyrdin, de presidenten van de verschillende autonome republieken en de districtsgouverneurs elders in het Kremlin bijeen om de nieuwe situatie te bespreken. Deze lokale machthebbers hebben Jeltsin tot nu toe voorwaardelijk gesteund. De regionale presidenten en gouverneurs zijn weliswaar tegen een referendum maar ook voor een vergaande versterking van de uitvoerende macht tegenover de plaatselijke sovjets, waarvan zij veel last hebben.

In een laatste oproep om hem tegemoet te komen, had Jeltsin het Volkscongres vanmorgen in een korte interventie gevraagd om het referendum over een nieuwe grondwet niet te annuleren. Volgens de president zou ook het parlement zich gebonden moeten voelen aan het akkoord dat wetgevende en uitvoerende macht medio december vorig jaar hebben gesloten.

Pag.5: Jeltsin wil "niet in dit parlement terugkeren'

In dat compromis waren Jeltsin en parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov, onder auspiciën van president Valeri Zorkin van het Constitutionele Hof, overeengekomen dat beide partijen zouden gaan werken aan de opstelling van een nieuwe grondwet waarmee het conflict tussen regering en parlement zou moeten worden beslecht. In ruil voor deze status-quo toonde Jeltsin zich toen bereid om zijn toenmalige premier Jegor Gaidar te vervangen door de apparatsjik Viktor Tsjernomyrdin die wel het vertrouwen van het parlement genoot. “Ik heb er alles aan gedaan om overeenstemming te bereiken. Rusland loopt nu het gevaar zonder macht te komen. Als u mijn voorstel niet aanneemt, verdiept u de crisis”, aldus Jeltsin vanmorgen. “Dan neem ik de verantwoordelijkheid voor het referendum alsmede de orde op die dag en zal ik moeten nadenken over aanvulllende maatregelen om het evenwicht in dit land te behouden. Wees daarvoor niet bang”.

De afgevaardigden wezen Jeltsins verzoek echter met grote meerderheid (560 tegen 276 stemmen) van de hand, waarop de president en zijn volgelingen de zaal verlieten. Volgens Jeltsins woordvoerder Vjatselav Kostikov zal de president “niet meer in dit Volkscongres terugkeren”.

Volgens vice-premier Vladimir Sjoemeiko zal de volksraadpleging waarschijnlijk op 25 april worden gehouden en zal ze zich beperken tot een vraag over de noodzaak Rusland on te vormen tot een “presidentiële republiek” en een vraag over de mogelijkheid van particulier grondbezit. Die laatste vraag is het lokkertje om de kiezers, die zich steeds minder voor de politiek interesseren, naar de stembus te trekken. De voorbereidingen voor het plebisciet zijn reeds getroffen, aldus Sjoemeiko.

Deze nieuwe crisis in de Russische politiek manifesteerde zich vanmorgen enigzins onverwachts. Gisteren immers kwamen Jeltsin en zijn critici tot een compromis. Ze spraken af het in december overeengekomen referendum uit te stellen. Jeltsin zou hoge staatsfunctionarissen in de financiële sector, zoals president Viktor Gerasjtsjenko van de centrale bank en de voorzitter van het "staatscomité voor bezit', in zijn kabinet mogen opnemen, zij het dat de centrale bank en de andere staatscomité's wel onder controle van het parlement zouden blijven staan.

Toen de tekst gistermiddag klaar was en onder de afgevaardigden werd verspreid, liet Jeltsin door zijn woordvoerder Kostikov zeggen “voldoende bevredigd” te zijn. Maar toen verschillende parlementariërs in de loop van de middag begonnen te analyseren dat dit akkoord sterk in Jeltsins nadeel uitviel (“Hij zal morgen geen president meer zijn, doch slechts staatshoofd”, aldus de sociaal-democraat Oleg Roemjantsev) ging Kostikov ineens uit een ander vaatje tappen. Als deze tekst zou worden aangenomen, zal Rusland “afglijden naar de kant het communisme, naar de Sovjet-macht”. Chasboelatov liet daarop via zijn woordvoerder weten dat de regering van Jeltsin het “bolsjewisme nog in de genen” heeft en daarom alleen uit is op “volledige macht”.