Italiaanse huisvrouw: we hebben politici al te veel vergeven; Burgers richten groepen op voor een behoorlijk bestuur

MILAAN, 12 MAART. Dat de plannen voor een gedeeltelijke amnestie in de Italiaanse smeergeldzaken voorlopig in de ijskast zijn gezet, is mede het werk van een huisvrouw in Milaan: Jole Garuti, gepensioneerd lerares geschiedenis, en sinds december voorzitter van de pressiegroep Società civile: beschaafde samenleving.

Deze groep van advocaten en rechters, architecten, artsen en hoogleraren speelt een hoofdrol in het Milanese smeergeldschandaal. Al sinds 1985 stelt zij de lokale corruptie aan de kaak, als onderdeel van een bredere poging om naleving van de beginselen van behoorlijk bestuur af te dwingen en het geschonden vertrouwen tussen burgers en instituties te herstellen.

“Toen het amnestiedecreet werd afgekondigd, hebben we zondagmorgen iedereen gebeld die we kenden, om allemaal protesttelegrammen naar president Scalfaro te sturen”, vertelt Garuti in haar stijlvol en kostbaar ingerichte appartement in Milaan.

Onder druk van deze en andere protestacties besloot Scalfaro 's avonds het decreet niet te ondertekenen. Voor alle zekerheid ging Società civile met een aantal politieke partijen maandagavond ook nog de straat op. “Het blijft nog wat onwennig voor ons, zo'n protesttocht door de stad”, zegt Garuti lachend. “Maar we vonden dat we nog iets moesten doen.”

Deze "kring', zoals de groep zichzelf noemt, is een van de nieuwe netwerken waarin Italiaanse burgers zich zijn gaan organiseren tegen de rot in het systeem. Garuti omschrijft Società civile als centrum-links, maar voegt daaraan toe dat de groep uitdrukkelijk geen politieke partij wil zijn, ook geen "ontplofpartij'. Wie een politieke functie bekleedt of op een andere manier de politieke neutraliteit van de groep in twijfel kan brengen, kan geen lid meer kan zijn. Officier van justitie Gherardo Colombo, een van de gangmakers achter het corruptie-onderzoek, komt nooit meer sinds het schandaal is uitgebroken.

“Wij zijn het protest van de hogere middenklasse”, zegt Garuti op haar sofa, gekleed in een mantelpakje. “Onder onze 400 leden zit maar één arbeider. Omdat het lidmaatschap (ongeveer 150 gulden) voor sommigen een bezwaar was, hebben we dat voor bepaalde groepen verlaagd. Maar veel speelruimte hebben we niet, want we betalen alles zelf.”

Het Milanese voorbeeld heeft navolging gevonden in Turijn, Palermo en Reggio Calabria. De leden zijn vaak mensen die enige afstand hebben bewaard tot de politiek en dat zo willen houden, maar tegelijkertijd hun onvrede naar buiten willen brengen. “Wij willen vooral het idee van berusting wegnemen, dat nergens iets aan te doen zou zijn”, zegt Garuti.

Ze vertelt dat Società civile met zijn aanklachten tegen de veel te hoge kosten van openbare werken jarenlang is uitgemaakt voor een verzameling fantasten. “Ze zeiden dat we spoken zagen, bezig waren met een heksenjacht. Maar nu hebben de rechters de bewijzen gevonden en geeft iedereen ons gelijk.”

Bijna iedereen. Bettino Craxi, de socialistische partijleider die moest aftreden wegens de smeergeldschandalen, heeft met de beschuldigende vinger naar de kring gewezen, als een van de duistere krachten achter het vermeende complot tegen hem. Als Società civile niet al die verhalen over corruptie had verzonnen, zou er niets zijn gebeurd, beweert Craxi. De groep zou samen met een groep christen-democraten die tot de invloedssfeer van ex-premier Giulio Andreotti behoren, een smerige lastercampagne tegen de socialisten zijn begonnen. De Kamercommissie die over de opheffing van de parlementaire onschendbaarheid van Craxi moet adviseren, heeft deze beschuldigingen schouderophalend terzijde gelegd.

Hoofddoel van de kring is nu te voorkomen dat de politici en ondernemers die zich schuldig hebben gemaakt aan corruptie, vrijuit gaan. “Het systeem moet veranderen”, zegt Garuti. “Als we nu een amnestie aanvaarden, dan bestaat het risico dat de oude politieke klasse zich recycleert, en dat ze denken dat er daarna wel weer een amnestie komt. In het verleden is er vaak een condono geweest, een soort amnestie, ook voor de gewone burger die de belasting had ontdoken of de bouwvoorschriften had overtreden. Het idee dat er altijd wel een amnestie zal zijn, moet verdwijnen. We hebben steeds teveel vergeven. Dat is een probleem van onze godsdienst. We zouden iets minder katholiek moeten worden.”

Garuti bestrijdt dat de traditionele regeringspartijen, christen-democraten en socialisten, geen toekomst meer hebben. “Naar de traditionele gidsen wordt niet meer geluisterd, maar binnen de oude partijen zijn nog mensen genoeg die een gids kunnen zijn. Dat kunnen de leiders van morgen worden. Niet iedereen is betrokken bij de schandalen. Het gaat om de mensen die echt hebben gestolen. Die moeten weg.”

Als onderdeel van een "politieke oplossing' is van verschillende kanten voorgesteld de parlementaire onschendbaarheid van parlementariërs op te heffen als het om de verdenking van corruptie gaat. Daardoor zou de justitie veel sneller kunnen werken. Garuti is hier een warm voorstander van. “De parlementaire onschendbaarheid is ingevoerd om de parlementariërs te vrijwaren tegen de mogelijkheid dat de uitvoerende macht, de regering, hen zou vervolgen voor hun ideeën”, zegt zij. “Maar nu wordt dat gebruikt om te verhinderen dat het recht zijn loop heeft, dat de onderzoeken doorgaan tegen parlementariërs die dezelfde wetten hebben geschonden die voor iedere burger gelden. Als een gewone burgers iets fout doet, moet hij betalen. De politicus probeert een wet te maken waarin staat dat hij niet hoeft te betalen.”

De protesten tegen de smeergeldaffaires, de arrestaties van leidende politici en topondernemers, zijn een revolutie in slow motion, zegt Garuti. “Die is niet gewelddadig en zal dat niet worden. We zijn niet zo slecht af dat we een revolutie maken. We willen hervormingen hebben. Natuurlijk, als die er niet komen, dan kunnen er gewelddadige impulsen komen. Zo zijn de revoluties steeds geboren, op momenten dat hervormingen zijn mislukt.”

Veel politici van de regeringspartijen zeggen dat deze "revolutie' wordt gedragen door de Milanese rechters, met daarbij de ondertoon dat deze hun boekje te buiten gaan en de uitvoerende macht aanvallen. “Onzin, de rechters doen hun werk, en dat zijn verwijten van de arrogantie van de macht”, zegt Garuti. “Onder het volk is grote bewondering voor de rechters, en dat is iets nieuws. De rechterlijke macht is in het verleden altijd gezien als de instelling die de macht verdedigde. De schaarse rechters die probeerden onderzoeken te doen tegen de machtigen, werden steevast bestraft. Ze werden overgeplaatst, of ze werden zo gehinderd dat ze nooit de zaak tot op de bodem konden uitzoeken. Met onze demonstratie van maandag hebben we laten zien dat het volk achter de rechters staat.”

“De kiezers hebben zich lang voor de gek laten houden, ook al omdat we liever over voetbal en liedjes praten dan over politiek”, zegt Garuti. “Natuurlijk, we hebben zelf deze politici gekozen. Maar de situatie is nu helemaal veranderd. Veertig jaar lang zijn in Italië de regeringen geboren uit de gedachte dat het beter was deze politici te verdragen die niet perfect waren, dan het risico lopen de vrijheid kwijt te raken en in de handen van de communisten te komen. Nu is alles veranderd. Na de naamsverandering zijn de communisten er niet meer, dus we kunnen gaan praten over echte democratische regels. De Italianen zijn niet bereid om terug te keren naar zoals het was.”