CPB-directeur Zalm strooit zand in begrotingsmachine

DEN HAAG, 12 MAART. Geen gelegenheid laat prof. G. Zalm onbenut om de politieke onafhankelijkheid van zijn instelling te verdedigen: het Centraal Planbureau (CPB) staat boven de partijen. “Maar het advies dat Gerrit nu heeft geschreven, heeft wel een verdomd hoog CDA-gehalte”, schamperde een prominent PvdA-Kamerlid gisteren in de wandelgangen van de Tweede Kamer.

Met het Centraal Economisch Plan 1993 (CEP) waarvan gisteren de inhoud bekend werd, is de toon gezet voor het opstellen van de (verkiezings)begroting voor 1994. Het kabinet Lubbers/Kok kan de financiële doelstellingen van het regeerakkoord met forse bezuinigingen realiseren zonder negatieve effecten voor de werkgelegenheid, vindt Zalm. Het Haags orakel heeft gesproken, concludeert het PvdA-Kamerlid.

De uitspraak van de CPB-directeur strooit zand in de begrotingsmachine van de voorman van het Kamerlid. Volgens de argumentatie van PvdA-leider Kok, die daarin gesteund wordt door CDA-leider Lubbers, levert een “tandje minder” bezuinigen betere resultaten op in de vorm van, aldus Kok “een minder diepe recessie, minder werkloosheid en minder langdurige werklozen”. Een opvatting die door CDA-fractievoorzitter Brinkman wordt bestreden. Deze wil dat het kabinet vasthoudt aan de financiële doelstellingen van het regeerakkoord.

Een maand geleden ontstond deze politieke impasse en alle ogen waren gericht op de model-uitkomsten van het Planbureau. Zalm in zijn element, want hij is verknocht aan de beleidsdiscussie.

In het CEP schrijft de CPB-directeur dat de redenering van Kok “minder een economisch en meer een sociaal-politiek en bestuurlijk karakter” heeft. Hij bestrijdt de opvatting dat bezuinigingen slecht uitwerken op de werkgelegenheid. Wanneer de overheid ambtenaren ontslaat, is dat slecht voor de werkgelegenheid. Maar ligt bij de bezuinigingen het accent op sociale uitkeringen, studietoelagen of subsidies, dan is er - voor de werkgelegenheid - niets aan de hand.

Zalm waarschuwt en passant voor het gevaar dat uitstel leidt tot afstel. “In conjunctureel zwakke tijden is de verleiding tot uitstel groot, maar het verleden heeft geleerd dat in conjunctureel gunstige tijden een (extra) scherpe koers (het creëren van een "appeltje voor de dorst', red.) ook weinig aanhang vindt.” Het Planbureau als geweten voor politiek en beleid.

Zaterdag liet de CPB-directeur weten dat het regeringsbeleid ter terugdringing van koolstofdioxyde dreigt te mislukken. In 2000 zal de CO2- uitstoot tien tot vijftien procent hoger liggen dan in 1990; het kabinet gaat in het Nationaal Milieubeleidsplan Plus nog uit van een daling met drie tot vijf procent. Dinsdag debatteert de Tweede Kamer met minister-president Lubbers over de uitspraken van Zalm.

Sinds hij in 1990 directeur van het CPB werd, gaat Zalm geprononceerde standpunten niet uit de weg. Een erfenis uit zijn EZ-verleden. Op het ministerie van economische zaken leerde Zalm het klappen van de zweep kennen van secretaris-generaal prof. dr. F.W. Rutten. De secretaris-generaal van EZ is ambtshalve voorzitter van de Centraal Economische Commissie, het belangrijkste ambtelijk adviescollege van het kabinet. En Zalm was directeur van de afdeling Algemeen Economische Politiek, het secretariaat en de "denktank' van de CEC. Met het vertrek van Rutten in 1990 taande de invloed van de CEC, maar het "beleidsvacuüm' werd snel gevuld door meer politiek getinte rapporten van het CPB onder de nieuwe leiding van Zalm. De CPB-directeur hoefde geen afscheid te nemen van het adviescollege, want zijn functie levert een zetel op in het CEC-presidium.

De CEC werkt op dit moment aan een advies voor de begroting 1994. De publikatie wordt verwacht tegelijkertijd met de Kaderbrief, waarin de minister van financiën de budgettaire kaders schets van de begroting voor volgend jaar. Analyses en beleidsadvies van de CEC zullen niet veel afwijken van het CEP, verwachten betrokken ambtenaren.

PvdA-leider Kok vindt dat financiële doelstellingen en koopkracht - vorig jaar nog goed voor een crisis in de coalitie - moeten wijken voor werkgelegenheid. De minister van financiën is tevreden wanneer de norm van de Economische en Monetaire Unie wordt gehaald. Om deze norm - drie procent van het bruto binnenlands produkt - te halen, zouden bezuinigingen van ongeveer vijf miljard gulden genoeg zijn.

Kok wil meer ombuigen om het geld via een selectieve lastenverlichting weer terug te geven. De belasting- en premiedruk op arbeid moet worden verlaagd in de strijd tegen de stijgende werkloosheid. In 1993 en 1994 neemt de werkloosheid, zonder aanvullend beleid, met respectievelijk 57.000 en 55.000 toe. Een bedrag van ongeveer twee miljard gulden wordt genoemd; hiermee zou het tarief in de eerste belastingschijf met één procent kunnen worden verlaagd. In de Kaderbrief die hij volgende week naar zijn collega's stuurt, zet Kok zijn beleid uiteen. Er is op dit moment geen begrotingspost die aan de aandacht van de ambtenaren op Financiën ontsnapt. “Het vlees is van de botten en het kabinet kan niet ontkomen aan ingrijpende maatregelen”, verzekert een betrokken ambtenaar. “Maar er is nog geen zicht op de richting van de oplossing.”

Overuren voor het Centraal Planbureau: nieuwe ronde, nieuwe prognoses. Saillant is dat het CEP terugblikt op de prognoses die in zijn gemaakt voor deze kabinetsperiode. De voorspellingen waren te optimistisch. Voor de periode 1991-1994 werd bijvoorbeeld een economische groei voorspeld van gemiddeld 2,5 procent; in werkelijkheid is de groei 1,25 procent. Maar volgens het CPB mag hieruit niet de conclusie worden getrokken “dat er een tendens zou bestaan om bij het begin van een kabinetsperiode van te optimistische ramingen uit te gaan. Bij de eerste twee kabinetten-Lubbers was eerder van het tegendeel sprake.”