Aeschylus: Prometheus. Vert. en inl. Gerrit ...

Aeschylus: Prometheus. Vert. en inl. Gerrit Komrij. Uitg. Prometheus, 63 blz. Prijs ƒ 39,90.

Sofokles: Elektra; Filoktetes. Vert. Gerard Koolschijn. Uitg. Athenaeum - Polak & Van Gennep, 172 blz. Prijs: ƒ 45,-.

Irene J.F. de Jong: In betovering gevangen. Aspecten van Homerus' vertelkunst. Uitg. Athenaeum - Polak & Van Gennep, 170 blz. Prijs ƒ 27,50.

“Laat me het in een kort woord samenvatten: De mens heeft al zijn kennis van Prometheus”. Het is Prometheus zelf die dit zegt, een hoofdpersoon die in Gerrit Komrij's vertaling van Aeschylus' tragedie uit ongeveer 463 voor Chr. meer op een Britse held lijkt dan ooit tevoren: hooghartig spottend in omstandigheden die een gewoon mens tot een kronkelende worm zouden maken. Nu is Prometheus ook geen mens maar een God, een Titaan, vastgeklonken aan onherbergzame rotsen door de nieuwe heerser Zeus, die nog wel dankzij Prometheus' hulp aan de macht is gekomen. Prometheus wekte de woede van de oppergod door de mensen niet alleen te verdedigen en te helpen maar hun bovendien het vuur te bezorgen - een vergrijp dat zelfs het met Prometheus' lot sympathiserend koor van Oceaniden te ver gaat: “Die eendagsvlieg bezit 't gloedogig vuur?”

In zijn inleiding laat Komrij bliksemsnel de talloze verschillende interpretaties van de Prometheusmythe de revue passeren, van de verlosser-Prometheus tot de kunstenaar-Prometheus, degene die gebonden en onvrij is en degene die rebelleert tegen de tirannie. “Prometheus is een kreet zonder inhoud geworden, een kapstok zonder kleren,” meent Komrij, en daarom lijkt het hem aanbevelenswaardig terug te gaan naar de bron: de tekst van Aeschylus.

Die bron sprankelt als nooit tevoren. Zelden heeft de tekst er zo helder en sterk uitgezien. Het is niet de eerste keer dat Komrij Prometheus vertaalt, in 1983 deed hij het ook, maar hij heeft zijn eigen vertaling grondig herzien en uitgekamd, geen "voorwaar' meer, geen "ach', geen lange formuleringen als er ook korte voor handen zijn. Jammer dat toch nog hier en daar een foutje is blijven staan, zoals "even moeilijk om te zwijgen (-) dan om niet te zwijgen', of "voorbij de Hades, gastheer van de doden' - de Hades is natuurlijk geen gastheer, we spreken ook niet over de Zeus of de Hephaistos.

Uitgeverij Prometheus voorzag het boekje humoristisch van een op de omslag geplakt pakje lucifers.

Aeschylus: Prometheus. Vert. en inl. Gerrit Komrij. Uitg. Prometheus, 63 blz. Prijs ƒ 39,90.

Toen Sofokles in 468 v. Chr. voor het eerst meedeed aan het jaarlijkse Atheense Dionysusfestival, kaapte hij meteen de eerste prijs weg voor de neus van Aeschylus. En we moeten de jury gelijk geven: Sofokles is een kundiger toneelschrijver dan de statische Aeschylus. Sofokles houdt de spanning er meer in. In zijn Elektra en Filoktetes, beiden helder en levendig vertaald door Gerard Koolschijn, maakt hij voorbeeldig gebruik van dramatische ironie. De toeschouwer weet dat broer Orestes, op wie Elektra al haar hoop heeft gevestigd, nog leeft, wij weten dat de gewonde krijgsheer Filoktetes bedrogen wordt door Neoptolemos. Daardoor krijgen we ook in beide stukken toneel op het toneel te zien, we zien Neoptolemos veinzen als hij zegt dat hij Filoktetes veilig thuis zal brengen en ons hart breekt voor de zo slecht behandelde, zwaar zieke Filoktetes die in naïef vertrouwen zijn boog afgeeft aan de jonge zoon van Achilles.

In Elektra gaat dat ook zo. Zoals Filoktetes blij is om de schijnbare hulp - “O, heerlijke dag, fantastische man, aardige zeelui” - zo heeft Elektra met de urn in haar armen verdriet om de in feite nog levende Orestes: “Als niets draag ik jou in mijn armen en toen zond ik je, jongen, zo schitterend uit huis.” Waarom is het toch zo'n kwelling iemand te zien geloven in een lot waarvan je weet dat het niet het echte is? Ellende is te verdragen, daar is althans een houding op te vinden, op bedrog niet. De bedriegers houden het in geen van beide gevallen lang vol, ook hun gemoed is niet bestand tegen zo veel verspild gevoel.

Koolschijn leverde een afwisselend spreektalige en zangerige vertaling, waarin het zacht weeklagen van de koren mooi afsteekt tegen de harde taal van de protagonisten, en waarin ook de geestigheid van Sofokles uit de verf komt. En de slechtheid van Odysseus. Wat een rotzak: “Eerlijk tonen we ons weer een andere keer.”

Sofokles: Elektra; Filoktetes. Vert. Gerard Koolschijn. Uitg. Athenaeum - Polak & Van Gennep, 172 blz. Prijs: ƒ 45,-.

De tijd dat men over het vertelperspectief van een verhaal slechts kon zeggen "ik-vorm', "auctoriale of alwetende verteller' of "personale vertelwijze' (een hij door wiens ogen en gedachten we alles meemaken) is lang voorbij. De narratologie heeft het instrumentarium om over "een tekst' te praten (want zo heet dat jammer genoeg in de literatuurwetenschap, men spreekt niet meer van romans, gedichten, epen of verhalen) aanzienlijk verfijnd. Niet steeds worden daarbij hemelschokkende ontdekkingen gedaan - een nauwkeurig interpretator kan al die onderscheidingen van de narratologie ook zonder de afschuwwekkende terminologie wel zien - maar het voordeel is dat de narratologische benadering de lezer systematisch gespitst maakt op aspecten die anders slechts toevallig aan bod zouden komen.

Irene J.F. de Jong schreef In betovering gevangen. Aspecten van Homerus' vertelkunst waarin zij vooral de Ilias, maar ook de Odyssee vertelkunstig bekijkt. Ze maakt daarbij steeds, zoals het narratologisch hoort, onderscheid tussen wie er vertelt ("Homerus' of een personage), van wie commentaar afkomstig is (verteller, vriend of vijand), wie de blik stuurt, wie er toehoort (de lezer, een personage, het sprekende personage zelf) etc. Op die manier laat ze helder zien hoe de Ilias in elkaar zit, verhaaltechnisch gesproken. Soms is ze wat te helder, of beter gezegd, te kinderachtig, alsof ze het tegen lezers heeft die zo'n beetje aan hun eerste "tekst' beginnen. Maar de inzet waarmee ze alle aspecten die bijdragen "aan de betovering van deze tekst' "nader belicht' is prijzenswaardig en levert ook zeker hier en daar mooie interpretaties op.

Irene J.F. de Jong: In betovering gevangen. Aspecten van Homerus' vertelkunst. Uitg. Athenaeum - Polak & Van Gennep, 170 blz. Prijs ƒ 27,50.