ERFZONDE [1]

J.L. Heldring zegt in zijn column "De onmisbare erfzonde' (NRC Handelsblad, 5 maart) impliciet dat het existentialisme zoals door Sartre verwoord in wezen een pessimistische levenshouding inhoudt. Hij illustreert dit met een citaat uit "L'existentialisme est un humanisme', waarin Sartre juist verdedigt dat (keuze-) vrijheid moeilijk (zo u wilt, een straf) is, maar zeker ook positief te waarderen valt.

Zo stelt hij: “Gedoemd, want hij (de mens, MR) heeft zichzelf niet geschapen, en aan de andere kant toch; vrij, want eenmaal in de wereld geworpen is hij verantwoordelijk voor alles wat hij doet.” Op zichzelf is dat een beangstigende gedachte - welke in wanhoop (l'angoisse) tot uitdrukking komt -, vast herkenbaar voor een intellectueel die kritisch is en zelf ongaarne daden stelt. Het optimistische ligt echter in de consequentie, dat de mens zijn lotsbestemming zelf in de hand heeft. Hij is wat hij doet. Dit verklaart ook het engagement van Sartre waarin hij uitdrukkelijk verantwoordelijkheid neemt voor wat hij doet.

Dat Heldring deze keuze(s) als fout of zelfs oninteger kenmerkt is een treffend voorbeeld van het ontbreken van een objectieve standaard (wellicht is wat Heldring fout noemt uit ander oogpunt goed) en van Sartres standpunt, dat de mens na zijn dood geen verandering meer kan aanbrengen in zijn daden. (De keuzes van Sartre zijn context- en tijdsgebonden en hij kan er nu niet meer op terugkomen).

Als God niet uitgedacht was, zou er helemaal geen beschaving zijn geweest? Het is waarschijnlijker uit te gaan van de omgekeerde gedachte, dat God door de mens is bedacht als "kapstok', een vorm van objectiviteit. Deze gedachte is tevens verhelderend in het licht van het bestaan van zoveel verschillende godsdiensten en religies.

Tegenwoordig ligt in de totstandkoming van mensenrechtenverdragen, zou je kunnen stellen, een nieuw verbond van landen en mensen die overeenstemming uitspreken over vrijheden en waarden die universeel zouden (moeten) zijn, in de plaats van in een verbond van individuën met God, die dan samen een kerk of gemeenschap vormen.

Of het dilemma, dat keuzes maken altijd in meer of mindere mate is, tragisch is hangt af van het gevolg van de gemaakte keuze en dat is helaas niet tevoren te voorzien. Die onvoorspelbaarheid maakt een dilemma immers tot dilemma en geloof in de Goddelijke voorzienigheid kan vrede hiermee geven.