Rosemarie Trockel exposeert werk over Rorschach-tests in De Pont; Vlekken op gebreide schilderijen

Tentoonstelling: Rosemarie Trockel. T/m 30 mei in De Pont, Tilburg. Open di-zo 11-17u. Catalogus ƒ 12,50.

Rosemarie Trockel kijkt rustig rond in de gedeeltelijk ingerichte zaal in de De Pont stichting. Dan pakt ze meetlint en waterpas om de plek te bepalen voor vijf gebreide "pannelappen'. Als die keurig naast elkaar aan een spijkertje hangen, heeft ze even tijd om over haar werk te praten. Ze voelt niets voor een interview omdat citaten daaruit te pas en te onpas opduiken in artikelen en catalogi. Ze is niet goed in praten - daarom koos ze voor de beeldende kunst.

Trockel is een van de kunstenaars die De Pont, gevestigd in een voormalige wolspinnerij in het centrum van Tilburg, vorig jaar bij de opening presenteerde. De kleine tentoonstelling van Strickbilder, gebreide schilderijen, en tien aquarellen die tot en met 30 mei duurt, beoogt een nadere kennismaking met deze Duitse kunstenares.

Trockel (1952) die al zo'n tien jaar meedraait in het internationale tentoonstellingscircuit, is veelzijdig en moeilijk in te delen bij een bepaalde stroming. Wèl behoort zij zonder twijfel tot de groep onafhankelijke vrouwelijke kunstenaars zoals Louise Bourgeois, Marlene Dumas, Jenny Holzer, Barbara Kruger en Cindy Sherman die langzaam maar zeker de mannelijke kunstwereld hebben geïnfiltreerd.

Trockels werk is intrigerend en biedt de mogelijkheid tot talloze interpretaties. De wit gelakte reliëfs met elektrische kookplaten die in een kabinet in De Pont staan opgesteld, zijn niet uitsluitend feministisch te noemen, ze hebben een breder bereik. Datzelfde geldt voor de wollen bivakmutsen met swastika's en hamer-en-sikkels die bedrieglijk veel lijken op Noorse breipatronen uit een damesblad. Net als deze mutsen kunnen de absurd lange, zwarte wollen kousen, een ander werk van Trockel, dienen als verhulling. Of zijn deze "eindeloze' kousen een toespeling op het lot van schoolmeisjes die vroeger voor straf dit soort onbruikbare sokken moesten breien?

Het lezen van al deze interpretaties heeft soms iets vermakelijks. Trockel beschouwt ze, ook al zijn ze beslist niet allemaal juist, als een belangrijk onderdeel van de kunst. Zij verzamelt kunstkritieken en hoopt daar ooit nog eens een boek over te publiceren. De reacties zeggen iets over de criticus/toeschouwer, bijvoorbeeld over de mate waarin hij/zij geëmancipeerd is. Trockel vergelijkt dit interpretatieproces met de Rorschach-tests die aan het begin van deze eeuw door de Zwitserse psychiater Hermann Rorschach werden ontwikkeld. Hij legde patiënten grillig gevormde, maar symmetrische vlekken (een dubbelgevouwen papier met inktvlekken) voor en vroeg hen wat zij daarin zagen. Op grond daarvan stelde hij een diagnose. De expositie bij De Pont heeft de waarde van dit soort tests tot onderwerp. Toen Trockel met dit project begon had ze ook de Rorschach-schilderijen van Andy Warhol in haar gedachten.

Wat denkt men bij het zien van vijf grote, machinaal gebreide "schilderijen' met blauwe vlekken op een grauw-witte ondergrond? Of bij de pannelappen die in identieke kleuren en vormen zijn uitgevoerd? Na bovenstaande "waarschuwing' durf ik nauwelijks te bekennen dat een van de schilderijen mij (als monomane kunsthistoricus) herinnerde aan de antropometrieën van de Franse kunstenaar Yves Klein die in 1960 vrouwen in blauwe verf dompelde en hun lichamen tegen het doek afdrukte. Door het bescheiden formaat en het relativerende karakter moest ik bij de pannelappen denken aan de Rotterdamse kunstenares Anna (1935-1980), die met simpele materialen als drukknopen, een geborduurd tafelkleed of een witte zakdoek bijzondere kunstwerken maakte.

Trockels aquarellen in zwart-wit en lichte kleuren lijken nog het meest op de grillige inktvlekken van de Zwitserse arts. Het zijn geen voorstudies, ze zijn gemaakt aan de hand van beschrijvingen van Rorschach-vlekken. Hier is sprake van het omgekeerde proces: woorden genereren beelden. Trockel zette al lezende snel en geconcentreerd de vormen direct op papier. Dit verklaart ook waarom de helft, het spiegelbeeld, van de inktvlek ontbreekt.

Trockel die, voor ze zich inschreef aan een kunstacademie in Keulen, antropologie, sociologie, theologie en wiskunde studeerde, doet veel onderzoek voor haar projecten. Ook al is de benadering van een kunstenaar anders, de wetenschap blijft een belangrijke hulpmiddel. Op dit moment is ze bezig met een project over dieren waarvoor ze wekelijks contact heeft met een biologe, een soort huislerares.

Trockel is er op uit ons normen- en waardesysteem te ontregelen -en ook de kunst blijft niet buiten schot. Uit de tentoongestelde Rorschach-doeken blijkt Trockels belangstelling voor de psychologie. Ze las bijvoorbeeld de boeken van Alice Miller, maar is intuïtief tegen Freud en de psychoanalyse. Bij zo'n Rorschach-test zouden vrouwen altijd weer mannelijke geslachtsdelen zien en over wie zegt dat nu eigenlijk wat?