Partijen Zuid-Afrika schuiven de problemen voor zich uit

JOHANNESBURG, 8 MAART. Politieke partijen en regeringen van thuislanden in Zuid-Afrika zullen voor 5 april de onderhandelingen over een nieuwe grondwet zonder rassenonderscheid hervatten. Met deze conclusie hield de overeenstemming op tussen de 26 delegaties van zwart links tot blank rechts, vrijdag en zaterdag op de "planningsconferentie' in Johannesburg.

Alle politieke bombast kwam na afloop te voorschijn om het resultaat te onderstrepen. Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) sprak van ,een toorts van hoop die was aangestoken”. De regering-De Klerk was “verrukt” en “optimistisch' omdat alle partijen hadden hun trouw hadden uitgesproken aan een vreedzame oplossing voor het Zuidafrikaanse conflict. Om redenen van politiek en harmonie verzweeg men de oorzaak van het succes: alles wat maar enigszins omstreden is, was doorgeschoven naar de agenda van de volgende vergadering.

Van de bespreking van de oude afspraken van de Conventie voor een Democratisch Zuid-Afrika (Codesa), die vorig jaar mei opbrak, kwam niets terecht. Partijen die niets met de Codesa-resultaten te maken willen hebben, hielden hun mond. Inkatha's dreigement om alleen over federalisme te praten en verder niets, zweefde ongemerkt weg in het World Trade Centre. De door veel partijen verfoeide voorkokerij van regering en ANC, die het vrijwel eens zijn over een gekozen grondwetgevende vergadering en een regering van nationale eenheid tot 1999, kwam niet ter sprake. Zelfs de logistiek van de nieuwe conferentie - procedures, naam, voorzitterschap - werd verschoven naar een comité van 26 vertegenwoordigers.

Door te zwijgen kreeg de Zuidafrikaanse politiek het symbolische moment dat zij nationaal en internationaal nodig had. Het is een bezweringsformule die snel zal zijn uitgewerkt. De rechtse Konservatieve Partij maakte nu al een voorbehoud. De erfgenamen van Verwoerd zaten voor het eerst aan de onderhandelingstafel. Iedereen weet dat hun plan voor terugkeer naar de grote apartheid onder de gemoderniseerde noemer van een Gemenebest van etnische staten - grootste staat: blank Zuid-Afrika - geen schijn van kans maakt. Het is wachten tot de KP opstapt, en zichzelf buitenspel zet.

De conferentie accepteeerde wel als methode van besluitvorming de sufficient consensus (voldoende overeenstemming). Dit principe moet het grootste probleem van het Zuidafrikaanse bestel op dit moment ondervangen: de onbekendheid van de kracht der partijen. Er is nog nooit gestemd door alle Zuidafrikanen, dus elke partij kan ongehinderd door bewezen aanhang meepraten. De "voldoende overeenstemming' werd gehanteerd in Codesa en betekende volgens Zach de Beer, leider van de liberale Democratische Partij, dat een besluit een besluit was als de regering en het ANC het eens waren. Inkatha, dat zichzelf als de derde partij van Zuid-Afrika beschouwt, verwierp deze interpretatie meteen.

Veel hangt af van wat de komende maand buiten de multilatere onderhandelingen om gebeurt. Vooral de bilaterale gesprekken tussen ANC en Inkata, en mogelijk een "vredes-top' tussen de leiders Nelson Mandela en Mangosuthu Buthelezi, zijn van belang. Inkatha liet nogmaals weten niet te zullen meedoen in een regering van nationale eenheid. ANC-secretaris generaal Cyril Ramaphosa stelde zich daarentegen verzoenender dan ooit op ten opzichte van de Zulu-beweging. Een compromis over federalisme, dat Buthelezi een eigen machtsbasis in Natal zou kunnen geven, is volgens hem mogelijk. “We kunnen Inkatha's zorgen wegnemen. Ook het ANC is voor sterke streekregeringen. Ook wij willen sterke bevoegdheden voor de regio's vastleggen in de nieuwe constitutie. Maar op sommige punten moet de centrale regering gelijke of overheersende bevoegdheden hebben. Daarover moeten we onderhandelen”.

De conferentie werd overschaduwd door nieuwe uitbarstingen van geweld in het gebied rond Pietermarzitburg in Natal, waar ANC- en Inkatha-aanhangers elkaar bestrijden. Dinsdag kwamen zes schoolkinderen om het leven toen hun busje onder vuur werd genomen door schutters. De politie heeft drie verdachten aangehouden. Drie slachtoffers waren kinderen van een lokale Inkatha-leider. Vrijdag, op de eerste dag van de conferentie, werden tien mensen op dezelfde manier vermoord in wat leek op een wraakactie. De conferentie sprak in een resolutie haar afschuw uit.

Van verschillende kanten, onder anderen door aartsbisschop Tutu van de Anglicaanse kerk, is gesuggereerd dat het geweld mogelijk door een onzichtbare hand is geïnspireerd om de onderhandelingen te doen mislukken. Ook Inkatha-voorzitter en delegatieleider Frank Mdlalose noemde dat “waarschijnlijk”. “Maar Inkatha zal niet uit de onderhandelingen stappen. We gaan door, wat er ook gebeurt”. Hoe wrang het ook klinkt, dat is misschien de belangrijkste winst van de afgelopen dagen. Zelfs de gruwelijkste gewelddaden kunnen partijen op nationaal niveau niet meer uit elkaar drijven. Het dwingt ze zelfs tot een compromis.