Jeltsin

BORIS JELTSIN laat in de hem door een conservatief, door communisten en nationalisten gedomineerd, parlement opgedrongen machtsstrijd geen gelegenheid meer onbenut om duidelijk te maken dat hij desnoods naar vergaande middelen zal grijpen om zijn critici de mond te snoeren en zijn hervormingen door te drukken. Termen als “radicale maatregelen” en “finale optie”, zijn niet van de lucht.

Woensdag komt de proef op de som: dan moet de geplaagde president op de spoedzitting van het Volkscongres zijn referendum verdedigen over de vraag of Rusland een presidentiële dan wel een parlementaire republiek moet worden. Als het parlement nee zegt, zo heeft Jeltsin gisteren nog eens laten weten, komen de radicale maatregelen.

Het is te hopen dat de in het defensief gedrongen voormalige krachtpatser woensdag zijn zin krijgt. Maar erg waarschijnlijk is dat niet. Van de autoriteit van de man die anderhalf jaar geleden schijnbaar op zijn eentje de staatsgreep van conservatieven bedwong en het communisme ten grave droeg, is niets meer over. Het ten tijde van het communisme gekozen parlement bestaat voor tweederde of meer uit oude apparatsjiks die met Jeltsins hervormingen (en in een presidentiële republiek) niets te winnen en alles te verliezen hebben. Op lager niveau worden Jeltsins oekazes simpelweg genegeerd en de hervormingen gesaboteerd door corrupte plaatselijke leiders die hun macht beschermen en door de mafia die volop in het vacuüm is gesprongen. Rusland is onregeerbaar en wordt dan ook niet geregeerd. De bevolking heeft, geconfronteerd met exploderende prijzen en die mafiose nouveaux riches, geen enkel vertrouwen meer in Jeltsin en zijn goede bedoelingen. De meeste bondgenoten van Jeltsin hebben hem in de steek gelaten en het leger aarzelt.

RUSLAND STAAT met andere woorden voor een dilemma dat zich na de ineenstorting van het communisme in deze vorm nog niet in Oost-Europa heeft aangediend. De fluwelen revoluties in de kleine Oosteuropese landen hebben geleid tot een - ondanks alle moeilijkheden - ordelijke overgang: interim-bestuur, gevolgd door partijvorming, vrije verkiezingen en de invoering van een parlementair systeem. Rusland heeft geen fluwelen revolutie gehad, Rusland moest het doen met een plotselinge coup, gevolgd door een chaotische, onvoorziene ineenstorting van het oude systeem, waarvan alleen het communistische parlement nog over is.

Rusland lijkt nu te staan voor de keus tussen hervormingen zonder democratie (het Jeltsin-scenario) of pseudo-democratie zonder hervormingen, het scenario van het communistische parlement. Deze week vallen de dobbelstenen, en voorlopig staan alle tekenen op storm.