VN dragen deels zelf schuld aan de verwarring

De macht van de VN-vredesmacht in ex-Joegoslavië is beperkt. Voor een deel weerspiegelt dat de verwarring die in de VN zelf bestaat over de vraag hoe na de Koude Oorlog de wereldvrede bewaart dient te worden. En zijn soldaten wel de beste vredestichters?

“De blauwhelmen in ex-Joegoslavië doen niet veel meer dan zich verplaatsen temidden van de rotzooi - dat noem ik geen handhaving van de vrede”, zegt generaal Sir Frank Kitson, oud-bevelhebber van de Britse landstrijdkrachten en expert op het terrein van peace keeping.

Van Libanon tot Cambodja, van Congo tot Cyprus, van El Salvador tot Pakistan - de afgelopen veertig jaar hebben VN-soldaten in de hele wereld getracht conflicten te bezweren. Soms nodigde de volkerenorganisatie zichzelf uit, zoals in Korea en recent in de Golf, maar ging het de facto om een door de Verenigde Staten geleid offensief onder VN-vlag. Vaker waren het vreedzame operaties waarbij de VN op uitnodiging van de belligerenten toeziet op een eerder overeengekomen wapenstilstand, terwijl intussen wordt gewerkt aan een oplossing op de lange termijn, die stand kan houden wanneer de vredesmacht is teruggetrokken. Zij beschikken gewoonlijk niet over zware wapens en mogen slechts geweld gebruiken uit zelfverdediging

Volgens Kitson, die zelf tweemaal deelnam aan vredesoperaties van de VN op Cyprus, is peace keeping “in essentie non-militair”; “Je bewaart de vrede niet met schieten - er wordt alleen een beroep gedaan op militaire kundigheden als waarnemen, rapporteren, het leggen van verbindingen en het onderhouden van contingenten op afgelegen plekken. Dat kunnen politici niet.”

In Kroatië lijkt formeel sprake te zijn van een tradionele vredsoperatie, maar succesvol is die niet. In enkele sectoren is het sinds een maand opnieuw oorlog, en elders is de vrede tot de tanden gewapend. De politieke onderhandelingen (in Genève) verkeren in een impasse, van terugkeer naar een normaal leven is geen sprake. In Bosnië begeleiden de VN slechts humanitaire konvooien, met wisselend succes. Er zijn geen aanwijzingen dat de aanwezigheid van de blauwhelmen de partijen remt in hun agressie, waarbij weerloze burgers worden gedood, mishandeld en gedeporteerd. Ook de onderhandelingen over Bosnië (in New York) lijken vooralsnog geen voortgang te boeken.

Wat willen de VN? Humanitaire hulp bieden, bendes ontwapenen, een uitwaaierende internationale crisis voorkomen? Daarover bestaat geen duidelijkheid. In elk geval lijkt het huidige mandaat van de VN-macht onvoldoende om welke taak dan ook uit te voeren.

“De VN dragen zijn voor een deel zelf schuldig aan de verwarring”, zegt de specialist op het gebied van vredesoperaties Leon Gordenker, emeritus hoogeleraar politieke wetenschappen aan de universiteit van Princeton in de VS en thans verbonden aan de Rijksuniversiteit Leiden. “Enerzijds acht de Veiligheidraad het Joegoslavisch conflict een bedreiging voor de wereldvrede en kan op grond daarvan allerlei strafmaatregelen nemen; de VN pogen kortom vrede af te dwingen. Maar tegelijkertijd voert dezelfde organisatie humanitaire operaties en - in Kroatië - traditionele vredesoperaties uit, waarin zij per definitie neutraal is.

“De internationale gemeenschap heeft ruim de tijd gehad haar positie te overdenken, maar nu is het te laat. Je ziet dat alle deelnemers nu langzaam in het conflict worden getrokken, zonder dat ze nog op hun schreden kunnen terugkeren.”

Een aanwijzing daarvoor zijn de opmerkingen van de secretaris-generaal van de VN, Boutros Boutros Ghali, deze week tegenover The Times. Ooit was Boutros mordicus tegen elk krachtdadig ingrijpen, maar nu zei hij gewelddadig ingrijpen niet langer uit te sluiten. Wanneer “bendes” de akkoorden die hun leiders hebben afgesloten niet wensen te respecteren moet de VN wel geweld gebruiken om zijn geloofwaardigehid te behouden, aldus Boutros.

Die "bendes' - ongeregelde milities en de onvoorspelbare restanten van het Joegoslavische federale leger - bepalen nu grotendeels het strijdtoneel. Een recente studie van de NAVO toont aan dat zo'n 80.000 manschappen voldoende zijn om hen te neutraliseren. Die zijn bij wijze van spreken op afroep beschikbaar. In de Adriatische Zee bevindt zich bovendien een Westerse armada, die grond- en luchtsteun kan leveren alsmede enkele duizenden mariniers.

Gordenker: “Het lijkt verleidelijk om de zaak militair "in te pakken' en het humanitaire doel is legitiem. Maar alles heeft zijn prijs. Pacificatie betekent nog geen vrede op lange termijn. Wie militair ingrijpt dient zich voor te bereiken op aan zeer langdurige aanwezigeheid. Ik betwijfel of Boutros dat allemaal goed heeft doordacht.” Maar voorlopig blijft het westen nog aarzelen. “Enerzijds bestaan er geopolitieke motieven”, zegt Gordenker. “Regeringen willen stabiliteit in de regio. Anderzijds is er een verlangen om een eind te maken aan de slachting en de stroom vluchtelingen die overal op onze drempel verschijnen. Op het eerste gezicht lijken die twee motieven elkaar niet uit te sluiten, maar anderzijds is juist die aarzeling een van de erfstukken van de Koude Ooorlog. Niemand wil zomaar grote hoeveelheden militairen in welke strijd dan ook werpen. We hebben geleerd met "afschrikking' te leven en dat willen we zo houden. Daarom zeggen veel militairen ook: vraag ons niet om het op te lossen. Daartussen worden regeringen heen en weer geslingerd.”

Voor Generaal Kitson is het bewaren van de vrede voor militairen in zekere zin zelfs “tegennatuurlijk”. “Eerst leer je ze om geweld zo effectief mogelijk te gebruiken, en vervolgens vraag je ze om hun reflexen te onderdrukken en immuun te zijn voor de lagen en listen van de strijdende partijen en het gevaar voor hun eigen veiligheid. Als de stroom uitvalt hoef je niet verwachten dat de tuinman weet hoe hij de bedrading moet reparen.”