Historisch eerbetoon aan mannelijk danspionier Shawn

Gezelschap: Jacob's Pillow's Men Dancers met The Ted Shawn Legacy bestaande uit choreografieën van Ted Shawn, Rick Darnell, Garth Fagan, Demitrius A. Klein, José Limón, Stephen Petronio, Pilobolus en Ann Carlson. Gezien: 5 maart, Muziektheater Amsterdam, daar nog te zien 6 maart.

De westerse theaterdans is een eeuw lang bijna uitsluitend het domein van vrouwen geweest. Vanaf de romantiek tot aan de Tweede Wereldoorlog waren zij het die het leeuweaandeel in de danskunst vervulden. Het beeld ontstond dat dans eigenlijk niet voor mannen is en dat hield in vele landen hardnekkig stand. Opvallende figuren die dat patroon doorbroken hebben zijn Diaghilevs sterdanser Nijinski in het begin van deze eeuw, de Duitse solodanser Harold Kreutzberg en de Franse choreograaf Maurice Béjart. Ook in Amerika, de bakermat van de hedendaagse moderne dans, waren het met name de vrouwen die in deze kunstvorm het voortouw namen. Mannelijke dansers waren een zeldzaamheid.

Zo'n eenzaam fenomeen was Ted Shawn. Oorspronkelijk trad hij op met zijn vrouw Ruth St. Dennis. Samen leidden zij de school waaruit vele befaamde moderne dansers voortkwamen, zoals Martha Graham, Doris Humphry en Charles Weidman. Toen die samenwerking op alle fronten verwaterde richtte Shawn op Jacob's Pillow's, een verwaarloosde boerderij in Massachusetts, een alleen uit mannen bestaande groep op, niet in de laatste plaats om zodoende zelf als ster te kunnen fungeren. Danskunstig gezien waren de verrichtingen niet al te belangwekkend. Het vertoon van fraaie schaars geklede mannelijke lichamen in heroïsche stoere houdingen met breed uitgezette borstkas en veel gebalde vuisten leek het belangrijkste. Het waren bijna Chippendales avant la lettre. Toch is hun optreden voor de Amerikaanse danskunst niet zonder gevolgen gebleven, want mannen hebben mede door dat initiatief daar nu een evenwaardige, zo niet even overheersende plaats in verworven.

Als eerbetoon aan Ted Shawn werd bij zijn honderdste geboortedag in 1991 door Jacob's Pillow's Men Dancers het programma de Ted Shawn Legacy samengesteld en uitgevoerd waarin twee choreografieën van Shawn zijn opgenomen en verder werken van de mannelijke choreografen voor wie Shawn in Amerika de weg heeft geplaveid: José Limón, Rick Darnell, Garth Fagan, Demitrius A. Klein, Stephen Petronio, Pilobolus en Ann Carlson. Zij leiden allen een eigen gezelschap. Hoewel voor hedendaagse ogen het bewegingsmateriaal eenzijdig en wel erg op primitief machovertoon gericht is en de ijdelheid van Shawns eigen goeroerol nauwelijks te pruimen valt, is historisch gezien in dit programma Shawns uit 1935 stammende Kinetic Molpai het meest interessant, op muziek van Shawns huiscomponist en muzikaal begeleider Jess Meeker, vooral omdat in de Ode die Ann Carlson voor dit programma maakte een film van Kinetic Molpai uit de jaren dertig met Shawn en zijn dansers te zien is. Het is goed zo'n werk te blijven uitvoeren omdat het laat zien waaruit de huidige ontwikkelingen ontsproten zijn. De bijdrage van de aangetrokken choreografen zijn wisselend. Het fragment uit de The Unsung van José Limón (1970), in Nederland ooit door het Nederlands Dans Theater gedanst, is sterk, evenals het pregnante duet The Garden Alone van Demitrius A. Klein uit 1989 waarin de relatie tussen twee mannen subtiel vorm gegeven wordt. Dat gebeurt ook in het abstractere duet Surrender II van Stephen Petronio uit datzelfde jaar. Het trio Oatka Trail uit 1977 van Garth Fagan heeft een zachter en vloeiender karakter en de bijdrage van het collectief Pilopulus Ocellus (1972) is een meer uitgewerkte en veel geraffineerder vorm van het sculpturele, gymnastische element dat ook in Shawn's choreografieën aanwezig is. Rick Darnell's Brides of Frankenstein (1990) laat zes mannen zien in halflange wijde witte rokjes over een volledig bloot lichaam. Zij voeren allerlei dwaze capriolen uit met van die hei-het-was-in-de-mei sprongetjes. Ik kan er niet om lachen, maar het overwegend mannelijke publiek leek het prachtig te vinden. De negen dansers voerden het programma, waar ook nog een niet bijster interessante solo van Shawn uit 1929 geïnspireerd op de dansen van de Turkse derwisjen is opgenomen, zeer bekwaam uit. Maar om de echte emancipatie van de mannelijke dansers te zien moet je toch bij choreografen als Hans van Manen en Jiri Kylian te rade.