De reorganisatie van de politie; Wij slapen opdat u waakt

Na jaren praten en enkele bijna-reorganisaties is het zover. Binnenkort zien 24 regionale politiekorpsen het levenslicht, plus één korps waarin de landelijk opererende diensten worden ondergebracht. Vooral buiten de grote steden is van enthousiasme voor de nieuwe politiewet weinig te bespeuren. "Van de preventieve zorg zal weinig overblijven, de politie krijgt vooral een repressieve taak, die van brandblussers.' Een korte surveillance.

Achter de exotische naam Guela 't Hofke schuilt een Sliedrechtse snackbar waar plaatselijke politie-agenten tussen de frites en frikadellen gewoon waren hun oor te luisteren te leggen. De goede relatie tussen politie en snackbareigenaar A.J. Boerman was in beider voordeel. De agenten hoorden nog eens wat en Boerman was ervan verzekerd dat leveranciers, die het stopverbod voor zijn deur overtraden, niet dadelijk op de bon werden geslingerd. Die vredige situatie werd vorige najaar ernstig verstoord. De politiemannen vertelden Boerman dat hij het voortaan moest doen met agenten uit het naastgelegen Papendrecht en dat inbrekers in Sliedrecht weinig hinder meer zouden ondervinden van politiesurveillances.

Boerman werd ongerust. Hij had al gehoord dat het bureau in het 23.000 inwoners tellende Sliedrecht als gevolg van de politiereorganisatie 's nachts zou worden gesloten. Voor wie zich daar zou melden was een praatpaal neergezet waarmee nachtelijk contact kon worden gemaakt met het politiebureau in Papendrecht. Boerman trommelde negentien Sliedrechtse middenstanders op en publiceerde een gezamelijke advertentie in het huis-aan-huis-blad Kompas, waarin onder meer werd vermeld dat de politie na een inbraakmelding vaak een uur op zich liet wachten. Sliedrecht zou in plaats van een politiebureau nog slechts "een klaagmuur' over houden. De lezers werd gevraagd een bon in te vullen met een oproep aan het gemeentebestuur het bureau 's nachts open te houden.

Tot groot ongenoegen van burgemeester C.A. Kleijwegt werd het Sliedrechtse gemeentehuis overstroomd met 550 protesten. B en W besloten de onrust te bestrijden door alle bon-invullers per brief antwoord te geven, volgens een gemeente-ambtenaar ""een heidens karwei''. B en W betreurden het, aldus het schrijven, dat de klagers ""op deze wijze aandacht'' vroegen ""voor een ontwikkeling, waarbij nu juist adequate politiezorg wordt beoogd en gegarandeerd.'' Vervolgens werd uitgelegd dat gemeente- en rijkspolitie samengaan, de politie in het hele land in regio's wordt georganiseerd, dat kleinere gemeenten politiemensen moeten inleveren ten behoeve van de grote steden. Een en ander zou weliswaar tot nachtelijke sluiting van het Sliedrechtse bureau leiden, maar de surveillance zou zodanig worden ingericht dat ""er een reële mogelijkheid bestaat dat sneller aan uw hulpaanvraag kan worden voldaan!''

J.B. Valke, waarnemend korpschef van Sliedrecht, vertelt dat agenten, die ""met hun voorlichting aan het publiek aan de werkelijkheid voorbij waren gegaan'', inmiddels intern te horen hebben gekregen hoe het voortaan wèl moet. Vaderlijk zegt hij: ""Het zijn politiemensen die verknocht zijn aan dit bureau. Ze moeten na de reorganisatie hun rouw verwerken. Ze reageerden als een moeder die huilt bij het huwelijk van haar dochter.''

Zou het gevoel van veiligheid onder de Sliedrechters door de nieuwe maatregelen inderdaad zijn vergroot? In geval van nood konden zij 24 uur per dag op het bureau op persoonlijke aandacht van een bekende politieagent rekenen. Valke: ""Het is niet zo belangrijk hoe de burger de sluiting 's nachts ervaart. De mensen hebben hier 's nachts nooit in een file voor de deur gestaan.''

Snackbarhouder Boerman is niet overtuigd. De politiemensen hebben hem gezegd dat een snelle politie-aanwezigheid in geval van nood mooi klinkt, maar dat dit er in de praktijk, doordat men op te veel plaatsen tegelijk moet zijn, nooit van zal komen. Ook Aad Prinssen, eigenaar van kledingwinkel Boetiek Inn en mede-ondertekenaar van de protestadvertentie, is wantrouwend. Hij blijft erbij dat inbrekers in Sliedrecht - die gemakkelijk een gevel rammen om snelle handelswaar als spijkerbroeken en leren jacks te roven - meer kansen hebben sinds de politie is opgegaan in de regio in oprichting Zuid-Holland-Zuid.

Wennen

Onrust zoals in Sliedrecht doet zich voor in veel plaatsen, in het bijzonder als ze tot de politieregio's behoren waar het politiebestand moet inkrimpen. Ook korpschefs, burgemeesters en gemeenteraden laten vertwijfelde geluiden horen over de achteruitgang van de politiezorg. Bureau's sluiten geheel of gedeeltelijk. Alles wordt minder: de preventieve werking die uitgaat van de aanwezigheid van politie, de kennis van plaatselijke omstandigheden, de sociale functie van het politiebureau waar men na een nachtelijk conflict bescherming zoekt. Bij de 25 nieuwe politieregio's verzekeren voorlichters dat het allemaal een kwestie van wennen is en dat de nieuwe organisatie de komst van de politie waar ook te lande uiterlijk een kwartier na een oproep garandeert.

Burgemeester G.J. Kuiper van de Friese gemeente Skarsterlân - met als centrum Joure - gelooft daar niet in. ""De aanrijtijden zijn mijn grootste zorg. Het uitgangspunt is een kwartier, wat in een noodsituatie al ontzettend lang is, maar dat haalt men hier niet. Als er op één ogenblik verschillende calamiteiten zijn, loopt het helemaal uit de hand.'' Hij vreest een toeneming van het aantal inbraken. ""Landelijk is men zeer bezig met de zware criminaliteit, maar de problemen hier onderkent men niet,'' aldus Kuiper.

Skarsterlân, met een oppervlakte van 22.000 hectare groter dan de Haarlemmermeer, had tot voor kort 32 rijkspolitiemensen. Dat zijn er 37 geworden, maar het gebied is vergroot met Lemmer en Gaasterland. Dat betekent dat de politie voor de gemeente Skarsterlân in feite verminderd is met tien man. ""Het is me door de keel gedrukt,'' zegt Kuiper boos. Hij vertelt dat de korpsbeheerder van regio Friesland, de Leeuwardense burgemeester G.J. te Loo, op verzoeken van de gemeenteraad om het anders te regelen, reageerde met: ""Ik heb niets met de gemeenteraad van Joure te maken.''

Skarsterlân moet het niet alleen met minder politie doen, de rijkspolitie te water bemoeit zich ingevolge nieuwe instructies vrijwel niet meer met de recreatie, wat in de zomer, als de gemeente wordt overspoeld met watersport-toeristen, hard aankomt. Kuiper: ""Ergerlijk. Dat betekent voor ons district werk voor drie politiemensen erbij.''

Folders

Vele jaren is er over reorganisatie van de politie gepraat. Langzamerhand nadert met de behandeling van de nieuwe politiewet in de Tweede Kamer later deze maand de voltooiing van dit proces. ""Meer blauw op straat. De politie moet tonen aanwezig te zijn. Zij moet het gevoel van veiligheid van de burger bevorderen,'' zegt burgemeester M. van Veelen van Leerdam enthousiast. Maar op de balie van het Leerdamse politiebureau ligt een stapel folders met de vraag of het politiemotto Vigilat ut Quiescant (vrij vertaald met: Wij waken opdat u kunt slapen) niet zal veranderen in Wij slapen met u mee. Adjudant H.H. Diesveld heeft wel begrip voor de Stichting Verontruste Burgers, de actiegroep die deze folders verspreidt. Hij zegt dat de Leerdamse politie tot nu toe binnen vijf minuten na een oproep ter plaatse was en hij is benieuwd naar de aanrijtijd in de nieuwe organisatie. Diesveld vraagt zich met enige zorg af de instelling van zes "gebiedsgebonden functionarissen', die als een soort wijkagenten intensieve contacten met de bevolking moeten gaan onderhouden, de verminderde politie-aanwezigheid kan opvangen. Maar burgemeester Van Veelen deelt die zorgen niet. Volgens hem zien politie-agenten, overigens net als de meeste mensen, ten onrechte op tegen een wijziging in hun werkzaamheden en heeft het weinig zin het bureau 's nachts voor een enkeling open te houden.

De 58-jarige Riet Beumer is oprichtster van de Stichting Verontruste Burgers. Samen met haar man reist ze het land af langs de diverse politiebureaus. Daar geeft ze folders af waarin adhesie wordt gevraagd voor het protest tegen een gehele of gedeeltelijke sluiting van politiebureaus en tegen inkrimping van politiekorpsen. Zeventienduizend handtekeningen heeft Riet Beumer nu verzameld, ze is al ontvangen door de Kamercommissie voor politiezaken. Onofficieel krijgt ze steun van politiebureaus, die haar niet alleen hun balie maar (in Tiel en Ede) ook hun kopieermachine ter beschikking stellen voor de produktie van duizenden fotokopieën.

Ook in Riet Beumers woonplaats Wageningen - 33.000 inwoners van wie 7.000 studenten - gaat het politiebureau waarschijnlijk 's nachts dicht. Burgemeester M.J.E.M. de Jager zegt dat de definitieve beslissing nog niet is genomen. ""Als je van zeventig naar veertig politiemensen teruggaat en je wilt het bureau in de nacht toch bemannen, dan gaat dat ten koste van het surveilleren. Natuurlijk is een gesloten bureau een probleem. Als de mensen 's nachts de politie bellen en worden doorgeschakeld naar een meldkamer in een andere plaats, krijgen ze de indruk dat men daar de situatie niet goed kan beoordelen. Er blijft te weinig ruimte over om preventief te werken. Zo krijgt de politie een vooral repressieve taak, die van brandblussers.''

Intercom

Op het station van Heerhugowaard werden vorig jaar twee meisjes 's avonds laat ernstig lastig gevallen. Ze besloten aangifte te doen. Door de kale huizenwoestijn van het slaapstadje met 36.000 inwoners trokken ze naar het bunkerachtige politiebureau. Daar was één agent aanwezig - arrestanten kunnen niet onbewaakt blijven - , maar het bureau was voor het publiek gesloten. De agent raadde de meisjes via de intercom aan de volgende dag terug te komen. Adjudant R.K. Appers: ""Ja, er is een duidelijke verarming van de politiezorg. Toen Heerhugowaard 25.000 inwoners had, waren hier 32 politiemensen. Nu hebben we 36.000 inwoners en zullen we het met evenveel mensen moeten doen.'' Heerhugowaards burgemeester J.N. Stuifbergen spreekt mismoedig van ""het verdelen van de armoe''. Hij doelt op de verdeling van de politie-agenten binnen de regio Noord-Holland-Noord, waar het totale aantal terug moet van 1050 naar 990. Adjudant Appers, nu over de zwakker wordende preventieve politie-taak: ""Eén diender die op een drukke markt loopt verkleint de kans op diefstal. Maar dat is moeilijk statistisch aan te tonen en daarom bestaat de neiging die diender maar weg te halen.''

In Sassenheim is opperwachtmeester J.W. Jasperse evenmin optimistisch over de reorganisatie. Hij kent iedereen ter plaatse. ""Ik weet wie de probleemfiguren zijn en ik kan de ernst van een verzoek om politiehulp goed taxeren. Een agressieve dronken man, die zich zou verzetten tegen een hem onbekende politieagent, krijg ik mee naar het bureau.'' Maar het bureau Sassenheim gaat 's avonds dicht en de politie van het district, onderdeel van een regio, moet gemengd worden. Jasperse zal een deel van zijn tijd als wachtcommandant naar Katwijk moeten. Hij kent daar niemand.

Het automatisch doorverbinden naar een districts- of regionale meldkamer is net zo'n kwestie. Iemand belt de politie in Zaltbommel en krijgt de meldkamer in Nijmegen aan de lijn die moet beoordelen of een in de nacht door het gebied surveillerende politieauto naar de plaats des onheils gestuurd moet worden. De meldkamer in Nijmegen kan bij gebrek aan kennis van plaatselijke omstandigheden moeilijkheden hebben bij het bepalen van prioriteiten. Chr. Tol, die ervaring heeft als groepscommandant van de rijkspolitie in Hardinxveld-Giessendam, vindt dat politieagenten in centrale meldkamers als zij de telefoon aannemen alleen nog maar moeten zeggen ""Met de centrale meldkamer'' en niet bijvoorbeeld ""Met de centrale meldkamer Dordrecht''. Zo zouden zij voorkomen dat de burger in Hardinxveld op de gedachte komt dat hij met iemand spreekt die niets over de situatie ter plaatse weet.

Op het bureau van de rijkspolitie van De Wijk, een Drentse gemeente met 5.000 inwoners, 's zomers aangevuld met duizenden vakantiegasten, bezweert een politieman dat hij er alleen de wèg een beetje kent. Niet onbegrijpelijk voor iemand die in het kader van de politiereorganisatie de verkeersdienst van de rijkspolitie in Assen heeft moeten verlaten en nu hier is aangesteld. Tijdelijk, want de politiepost De Wijk met zes politie-agenten wordt opgeheven. Er blijft nog één "aandachtsfunctionaris' over, 's ochtends werkzaam in een kantoortje dat maximaal 6.000 gulden huur per jaar mag kosten. Burgemeester L. de Bey: ""Er is gezegd dat er niets zal veranderen. Dat betwijfel ik zeer. Het wordt hier dweilen met de kraan open.''

Wachtmeester 1ste klas J.H. Reuvers schreef vorig voorjaar samen met zijn collega's een nota waarin werd gepleit voor het handhaven van een goed uitgeruste post in De Wijk. Tevergeefs. Reuvers: ""De plattelandszorg neemt af door de zuigkracht van de stad.'' Hij gelooft niet dat in een gebied met een doorsnede van 35 kilometer de politie altijd binnen een kwartier op de stoep zal staan. ""Dat wordt zeker een half uur tot drie kwartier.''

Sociale functie

In de grote steden is de situatie geheel anders. Het politiekorps van de regio Amsterdam-Amstelland wordt uitgebreid van 4.000 naar 5.000 man. Woordvoerder Klaas Wilting zegt dat de wijkbureaus dag en nacht open moeten zijn om de sociale functie in de buurten te kunnen vervullen. ""De politie moet met de mensen praten, de buurten leren kennen, de leefbaarheid helpen verbeteren en zo preventief werken.'' Dat is precies datgene waar de politie buiten de grote steden met pijn in het hart afstand van moet nemen.

De problemen beginnen al even buiten de grote steden. In Nieuwerkerk aan de IJssel, een plaatsje met 18.500 inwoners in de verstedelijkte strook tussen Rotterdam en Gouda, zegt burgemeester H.B. van der Goot: ""De politie wordt ontmenst. Ik betreur dat in hoge mate.'' Ooit was hij voorstander van een reorganisatie, maar de zogeheten PKP-operatie (Project Kwantificering Politie), waardoor veel regio's politie moesten inleveren ten faveure van de grote steden, is volgens hem ""een gewone bezuinigingsronde'' geweest. Veel politiemensen delen die mening. De 500 man extra die minister van binnenlandse zaken Dales eind vorig jaar schonk als verzachting van het leed, heeft die mening niet gewijzigd. ""Ik heb met de gemeenteraad gepleit voor zichtbaar blauw op straat, maar de praktijk is dat het abstracter, technocratischer en grootschaliger is geworden. Dat is een trieste constatering. Wij krijgen hier een toenemende criminaliteit uit Rotterdam en Den Haag, maar de politiemankracht is met twintig procent verminderd. Met 35 collega's maak ik deel uit van een regionaal college, dat twee keer per jaar alleen een beleidsplan mag vaststellen. Als burgemeester ben ik aanspreekbaar voor de politiezaken, maar ik kan er weinig aan doen,'' aldus Van der Goot.

In het Noordhollandse Laren, 12.000 inwoners, kreeg het vrijwel nieuwe politiebureau vorig jaar een administratieve functie. Voor de burgers is sindsdien overdag alleen een politie-agent achter een loket zichtbaar. De villa-gemeente, die de luxe van een gemeentelijk politiekorps van veertig krachten had gekend, ging op in een groter geheel zodat ongeveer de helft van dat aantal beschikbaar bleef. De criminaliteit steeg, meer inbraken, in december twee gewapende overvallen. Toeval? Dat is moeilijk uit te maken, aldus burgemeester L.H.Th. Hendriks. Hij zegt erop te vertrouwen dat na een overgangsperiode de Larense politie doelmatiger gaat werken dan voorheen. ""Toen zaten te veel mensen op het bureau en werd te weinig gesurveilleerd. Maar ik ben niet blind voor de feiten: er moet méér met minder mensen.