Zuidafrikanen gaan weer praten

JOHANNESBURG, 4 MAART. Het heet nog maar een "planningsconferentie'. De partijen steggelen tot het laatste moment over wie mag komen en wat precies op de agenda moet staan. Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi, de stoorzender in het Zuidafrikaanse vredesproces, spreekt denigrerend over “een herschikking van de keukenstoelen”. Desondanks begint de tweedaagse conferentie morgen in Johannesburg met voorzichtig optimisme dat de Zuidafrikaanse politiek de beslissende fase in de overgang van apartheid naar democratie is ingegaan.

Na tien maanden pauze nemen meer dan twintig delegaties van politieke partijen en thuislanden morgen hun plaats weer in aan de multilaterale onderhandelingstafel. Voor het eerst zijn de rechtse blanken vertegenwoordigd met de Konservatieve Partij en de Afrikaner Volksunie om het ideaal van de Afrikaner zelfbeschikking naar voren te brengen. Zelfs het linkse Pan Afrikaans Congres (PAC) komt, al liepen onderhandelingen met de regering deze week in Botswana over het beëindigen van de gewapende strijd op niets uit.

De planningsconferentie moet de weg vrijmaken voor de hervatting van de echte onderhandelingen. Vorig jaar mei viel Codesa uit elkaar, de Conventie voor een Democratisch Zuid-Afrika die de eerste non-raciale grondwet voorbereidde. Feitelijk ging het om de meerderheden waarmee de toekomstige grondwetgevende vergadering kon beslissen. Politiek gezien wantrouwden de hoofdrolspelers - het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en de regering-De Klerk - elkaar nog te zeer om compromissen te kunnen sluiten.

Nu is bijna alles anders. Gedwongen door het uit de hand lopende geweld en de economische neergang maakten de partijen weer contact. De politici spoedden zich van bush-oord naar vergaderzaal voor reeksen bilaterale gesprekken en praatten elkaar zo terug naar de onderhandelingstafel. Het ANC en de regering kwamen tot een akkoord op hoofdlijnen: een "overgangsraad' met mede-bestuur van zwarte partijen medio dit jaar, algemene verkiezingen voor een grondwetgevende vergadering annex interim-parlement eind dit jaar of begin '94 en een regering van nationale eenheid, met alle partijen die meer dan vijf procent van de zetels halen, die vijf jaar lang aan de macht blijft. Hoewel niet zonder haken en ogen, is de overeenstemming tussen de Grote Twee de belangrijkste voedingsbodem voor het optimisme. De onderhandelingen beginnen beter voorbereid dan vorig jaar.

Niet veranderd is de rol van de Zulu-beweging Inkatha, op afstand de derde partij in Zuid-Afrika. Waar compromis dreigt tussen het ANC en de regering, zet Buthelezi de hakken in het zand. In september zette hij alle gesprekken met de regering stop, omdat zij buiten hem om een eerste akkoord sloot met het ANC. Met veel massage slaagde de regering erin de gekrenkte leider terug te krijgen aan tafel. De afgelopen dagen zette Buthelezi de conferentie weer op scherp. Hij deelde mee dat Inkatha alleen komt om over de staatsvorm van het nieuwe Zuid-Afrika te praten, voordat enig ander onderwerp aan bod komt. “We willen niet onderhandelen over andere principes dan federale principes”, aldus Buthelezi.

De keus voor een federale staatsvorm hoort niet thuis op een planningsconferentie, menen de andere partijen. Daarvoor zijn de echte onderhandelingen. Buthelezi, vanouds een pleitbezorger van een federale staat, ziet net als andere thuisland-leiders in een dergelijke opzet de mogelijkheid om zijn macht te behouden in het thuisland KwaZulu en daarmee buiten het bereik te blijven van een nationale ANC-meerderheidsregering. Hij heeft al een ontwerp-grondwet voor een federale staat KwaZulu/Natal achter de hand. Het ANC is een eind opgeschoven van zijn oorspronkelijke centralistische ideeën naar een model met sterke regio's, maar het wil dit soort beslissingen overlaten aan de gekozen grondwetgevende vergadering. Als tussenoplossing heeft de regering voorgesteld alle ideeën voor te leggen aan een onafhankelijke commissie van experts, die voorstellen doet aan de grondwetgevende vergadering.

Buthelezi verzet zich overigens tegen het hele proces dat het ANC en de regering voor ogen hebben. Inkatha wil de grondwet niet laten opstellen door een gekozen grondwetgevende vergadering, maar door een onderhandelingsforum van alle partijen. De bevolking zou zich in een referendum moeten uitspreken, waarna de eerste algemene verkiezingen worden gehouden. Buthelezi volgt het model van Zimbabwe - de onderhandelingen in Lancaster House in Londen die in 1980 het einde bezegelden van Rhodesië - het ANC en de regering het model van Namibië, dat de grondwet in korte tijd liet opstellen door een democratisch gekozen vergadering.

Behalve deze constitutionele vraagstukken moeten de partijen andere struikelblokken uit de weg ruimen, al zullen de meeste pas tijdens de hervatting van Codesa, waarschijnlijk eind maart, aan bod komen. De regering en het ANC verschillen van mening over de werkwijze van de regering van nationale eenheid: op basis van consensus of met tweederde meerderheid, zoals het ANC wil. Er is nog geen oplossing voor de terugkeer van de thuislanden naar Zuid-Afrika - Bophutatswana en Ciskei stellen zich steeds eigengereider op. De ineenschuiving van de verschillende militaire formaties en het Zuidafrikaanse leger is nog niet geregeld. En Inkatha eist al anderhalf jaar de aanwezigheid van de Zulu-koning Goodwill Zwelithini op de conferentie met een eigen delegatie, terwijl andere partijen hem een plaats willen geven in een delegatie van traditionele leiders, de chiefs.

Genoeg conflictstof voor een moeizame bijeenkomst. De conferentie kan beslissend zijn voor de rol van Buthelezi in het toekomstige Zuid-Afrika. Dit weekeinde moet blijken waar de retoriek ophoudt en het compromis begint. De vraag is vooral of hij gezamenlijke standpunten van de Nationale Partij en het ANC als die van de meerderheid accepteert. Zo niet, dan dreigt het isolement. Met de voortgaande oorlog tussen aanhangers van ANC en Inkatha in Natal op de achtergrond, is dat een gevaarlijk vooruitzicht voor Zuid-Afrika.