Zenuwoorlog aan vooravond Volkscongres; Ultimata van Jeltsin en legerleiding

MOSKOU, 4 MAART. Aan de vooravond van de spoedzitting van het Russische parlement, dat volgende week een besluit moet nemen over de machtspositie van president Boris Jeltsin, regent het weer ultimata. Volgens het dagblad Izvestia heeft de legerleiding gisteren van president Jeltsin “beslissende acties” geëist om “de crisis te boven” te komen. Jeltsin zelf heeft daarna gewaarschuwd voor het gevaar van “een eeuwen durende oorlog” in Rusland.

Jeltsin en de generale staf hebben hiermee laten doorschemeren dat een eventueel besluit van de volksvertegenwoordiging om de president van zijn bevoegdheden te beroven niet zonder consequenties zal blijven. Tot voor kort hebben de militairen steeds gesuggereerd dat ze geen rol wilden spelen in het constitutionele conflict tussen de regering en het parlement. Kritiek van het middenkader heeft de generaals de afgelopen maanden echter meer en meer onder druk gezet om wel positie te bepalen in de machtsstrijd tussen uitvoerende en wetgevende macht.

Dit gevecht gaat formeel over de toekomst van het Russische staatsbestel en het economische hervormingsbeleid. Jeltsin wil dat Rusland een presidentiële republiek wordt en is niet bereid zijn economische beleid ondergeschikt te maken aan de wensen van de volksvertegenwoordiging. Het parlement wil de macht van het staatshoofd daarentegen beknotten, mede omdat het niet instemt met de "shocktherapie' die de regering afgelopen jaar heeft doorgevoerd.

Maar het conflict heeft de laatste maanden vooral het karakter gekregen van een persoonlijke strijd tussen de president en parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov, die in de openbaarheid zijn belangrijkste tegenspeler is maar achter de schermen subtiel gesteund wordt door de werkgevers van de staatsbedrijven en vice-president Aleksandr Roetskoj.

De dreigementen van de legertop en de president waren het resultaat van het beraad dat Jeltsin gisteren voerde met zijn Nationale Veiligheidsraad, een orgaan dat het afgelopen half jaar onder leiding van de "militair-industriële' apparatsjik Joeri Skokov steeds meer macht naar zich heeft toegetrokken en nu greep heeft op bijna alle aspecten van de binnen- en buitenlandse staatsveiligheid. De hele militaire leiding was voor deze bijeenkomst van de Veiligheidsraad. Normaal worden de wekelijkse vergaderingen van deze raad alleen bijgewoond door de ministers Pavel Gratsjov (defensie), Viktor Barannikov (staatsveiligheid) en Viktor Jerin (binnenlandse strijdkrachten) alsmede Jevgeni Primakov, de chef van de buitenlandse inlichtingendienst.

Volgens minister van defensie Gratsjov mocht het feit, dat de hoogste officieren nu bij uitzondering wel aanwezig waren, niet worden opgevat als voorbereiding op een mogelijke militaire staatsgreep. Die geruchten circuleren dezer dagen weer eens nadrukkelijk in Moskou. De hoogste officieren van de krijgsmacht namen slechts aan de zitting van de Veiligheidsraad deel omdat de nieuwe “militaire en buitenlands-politieke doctrine”, die Rusland nu zo node mist, het belangrijkste agendapunt was. Maar na afloop van het beraad van de Nationale Veiligheidsraad had president Jeltsin wel een apart onderhoud met de militaire leiding. Volgens de Izvestia hebben de officieren daar van het staatshoofd geëist dat hij nu “gedecideerd” ingrijpt.

Tijdens de vergadering van de Veiligheidsraad zouden de generaals bovendien al nadrukkelijk hebben geïntervenieerd. De opmerking daar van Jeltsin dat Rusland zich nu bezig moet gaan houden met het opbouwen van een “defensieve positie” omdat de “Russische strijdkrachten zich tot nu toe nooit louter verdedigend hebben gedragen”, werd door hen enthousiast ontvangen. “Juist” en “het werd tijd, al lang geleden”, zou er volgens de Izvestia zijn geroepen.

Jeltsin ondersteunde met dit pleidooi zijn minister van defensie Gratsjov, die een week geleden aankondigde dat de Russische troepen in Georgië bij aanvallen door de lokale nationale garde naar de wapens mochten grijpen om “te doden” en gisteren de onderhandelingen met de Oekraïne over de ontmanteling van de strategische kernwapens op dood spoor wist te brengen. Jeltsin had daarop afgelopen weekeinde eveneens gepreludeerd. In een rede voor de gematigd-oppositionele Burgerunie concludeerde de president toen dat Rusland zich de rol dient aan te meten van de politie-agent die in de gehele voormalige Sovjet Unie “vrede en stabiliteit” moet garanderen.

De president deed daar gistermiddag in een toespraak voor vrouwenorganisaties ter gelegenheid van de achtste maart nog een schepje bovenop. Als het Congres van Volksafgevaardigden, het duizendkoppige parlement dat volgens de regering volgende week woensdag bijeen moet komen om een nieuwe grondwet aan te nemen, straks niet bereid is de “constitutionele voorstellen” van Jeltsin te aanvaarden, zal “Rusland uiteen vallen in vijftig tot zestig gescheiden vorstendommen”. En dat zal leiden tot een “eeuwen durende oorlog”, aldus Jeltsin.

De zenuwoorlog die nu vlak voor het begin van het Volkscongres weer is opgelaaid, is bijna een exacte herhaling van de wijze waarop regering en parlement afgelopen jaar om de macht hebben gestreden. Toen vorig najaar werd besloten dat het congres begin december zou bijeenkomen om een oordeel te vellen over het regeringsbeleid en de volmachten die de president toen nog had, probeerde Jeltsin bijvoorbeeld ook om het parlement schrik aan te jagen met allerhande dreigementen.

Ook toen werd er gespeeld met de gedachte een “presidentieel bestuur” uit te roepen en liet Jeltsin geen gelegenheid voorbij gaan om blijk te geven van zijn dédain voor de volksvertegenwoordiging. Het daadwerkelijke besluit van de Veiligheidsraad om de “noodtoestand” af te kondigen, zou toen echter zijn gestrand op de houding die de lokale legercommandanten innamen. Nadat minister Gratsjov via de binnenlijn duidelijk was geworden dat zijn officieren ter plaatse niet in staat of bereid waren uit te rukken, zou het plan weer terzijde zijn geschoven.

Het Volkscongres van december mondde vervolgens uit in een politieke nederlaag voor Jeltsin. Het enige succesje dat hij wist te boeken, was het besluit om dit voorjaar een nieuwe grondwet op te stellen en die per referendum voor te leggen aan de bevolking. Toen regering en parlement zich begin januari over de constitutionele voorstellen begonnen te buigen, bleek dit compromis echter van weinig waarde te zijn geweest.

Het gevecht om de macht begon toen weer van voren af aan, zij het dat Jeltsin dagelijks terrein leek te verliezen omdat het verzet tegen een referendum ook in zijn eigen kring begon te groeien. Volgens de critici zal een plebisciet het desintegratieproces van Rusland alleen maar bespoedingen. Jeltsin kiest nu daarom voor een koers waarbij het Volkscongres, via dreigementen, alsnog door de knieën gaat en hem de bevoegdheden geeft die hij verlangt.