Westen reageert begripvol op plannen Jeltsin

Na twee weken onzichtbaarheid heeft Boris Jeltsin zijn terugkeer in Moskou dit weekeinde onderstreept met een veelbetekenend initiatief. Rusland, en daarin weer de president, zal de leiding nemen bij het herstel van de orde in de Gemeenschap van Onafhankelijke Staten. Dat is geen geringe poging om te komen tot een constructie die kan variëren van een confederale tot een uiteindelijk weer centralistische opzet. De Verenigde Naties verzoekt Jeltsin om "speciale volmachten' voor uitoefening van zijn nieuwe taak.

Steun krijgt Jeltsin in ieder geval van president Nazarbajev van Kazachstan. Beide republieken zijn bezig een "gemeenschappelijke verdedigingszone' te vormen en hebben elkaar de wederzijdse benutting van het militaire potentieel toegezegd. Samen houden zij vast aan de roebel en samen ook ontwikkelen zij een douanepolitiek. Onder leiding van luchtmaarschalk Sjaposjnikov, de opperbevelhebber van de strijdkrachten van de GOS, hebben bovendien de ministers van defensie van Rusland, Armenië, Kazachstan, Kirgizië, Tadzjikistan en Oezbekistan maatregelen in voorbereiding “die het collectieve veiligheidsysteem verbeteren”.

Op welke noemer de zes republieken zich verenigen is niet eenvoudig te zeggen. De nieuwe samenwerking omvat immers het in beginsel door alle andere gewantrouwde Rusland, het stabiele Kazachstan, het met Azerbajdzjan oorlogvoerende Armenië en het ideologisch verscheurde Tadzjikistan. Slavische republieken als Oekraïne en Wit-Rusland, samen met Rusland de grondleggers van de GOS, en islamitische als Azerbajdzjan en Turkmenistan alsmede het Europese Moldavië blijven erbuiten. Oekraïne heeft zelfs bij de secretaris-generaal van de Verenigde Naties protest aangetekend tegen het verzoek van Jeltsin om bijzondere volmachten binnen de GOS. (Overigens spreken de mededelingen over de positie van Wit-Rusland elkaar tegen.)

Tot dusver heeft de GOS op veiligheidsgebied slechts een betrekkelijk formeel karakter gehad. Voorzover dat van buitenaf is vast te stellen, is de inlevering volgens internationale verdragen van ballistische raketten voor de korte en kortere afstanden bij Rusland als erkend strategisch erfgenaam van de Sovjet-Unie vorig voorjaar het belangrijkste wapenfeit gebleven. De nucleaire wapens voor de lange afstand staan weliswaar onder militair commando van Sjaposjnikov en onder politiek bevel van de presidenten van de republieken waar ze staan opgesteld (Rusland, Oekraïne, Wit-Rusland en Kazachstan) maar van de volgens START I afgesproken inlevering bij Rusland is vooralsnog geen sprake. Onder gezamenlijke GOS-bevelsstructuur staan ook conventionele eenheden, maar bijvoorbeeld Oekraïne heeft geweigerd daaraan troepen af te staan en zich ondergeschikt te maken.

Vaststaat dat op diverse plaatsen in de voormalige Sovjet-Unie, maar buiten de Russische federatie, en zelfs buiten de GOS, Russische troepen staan opgesteld. Zij zijn ondermeer gelegerd in het zich van het christelijke Georgië afsplitsende islamitische Abchazië, hoewel Georgië zeer bewust buiten de GOS is gebleven. De Russen houden vol dat hun troepen slechts de bescherming van in Abchazië verblijvende Russen op het oog hebben, maar de Georgiërs beweren dat zij de afscheiding ondersteunen. Van een consistente politiek van het Kremlin ten aanzien van christelijk-islamitische conflicten lijkt in ieder geval geen sprake - zie zijn houding in het conflict Armenië-Azerbajdzjan.

Het argument van de bescherming van Russen wordt ook gebruikt ter verklaring van het voortgezette verblijf van Russische eenheden in Baltische landen (buiten de GOS staand) en in Moldavië (wel GOS) dat kampt met een tegenrepubliek van etnische Russen. Daarentegen opereerden vorig jaar in het Georgische Zuid-Ossetië Russische troepen in een soort blauwhelmen-figuratie, samen met Ossetische en Georgische eenheden, ter demping van de Georgisch-Ossetische vijandelijkheden. Ook bij schermutselingen in het gebied van de Noord-Kaukasus zijn vorig jaar Russische soldaten ingezet, maar daar is formeel nog sprake van de Russische federatie. Overigens kregen de Russen bij die gelegenheid zowel van christelijke als van islamistische kant het verwijt van partijdigheid te horen.

Van een GOS-optreden is mogelijk sprake in Tadzjikistan. Russische eenheden zouden daar de grens met Afghanistan na maandenlange anarchie weer enigszins onder controle hebben. In ieder geval zijn zij daar op verzoek van de herstelde communistische regering van die republiek, hetgeen Moskou op het verwijt van partijdigheid van de kant van de democratische en fundamentalistische oppositie kwam te staan. Maar aangezien de zuidgrens van Tadzjikistan ook de zuidgrens van de GOS is, raakte het verval vorige zomer van die internationale grens - als gevolg van de overloop van de Afghaanse burgeroorlog naar het grondgebied van Tadzjikistan - het belang van de Gemeenschap als geheel. Twintigduizend doden en zeventigduizend vluchtelingen zouden hier zijn geteld.

Niemand zal ontkennen dat de regeringen en regimes op het grondgebied van de voormalige Sovjet-Unie met sterke en gewelddadige krachten van politieke en bestuurlijke ontbinding te kampen hebben. En in het Westen worden zelfs zuchten van verlichting geslaakt zolang het, geconfronteerd met die toestand, zijn verantwoordelijkheden in de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa slechts formeel hoeft te nemen. Op Georgië na zijn alle republieken die uit de Unie zijn voortgekomen namelijk lid geworden van de CVSE en als die organisatie zichzelf werkelijk ernstig zou nemen, zouden de gezamenlijke Europese en Atlantische activiteiten in het vroegere Joegoslavië kinderspel zijn vergeleken met de prestaties die dan zouden moeten worden geleverd.

In het begin van de ontbinding van de Sovjet-Unie hebben Westerse regeringen zich nog enigszins betrokken gevoeld bij het lot van de Balten en, overigens al in afnemende mate, met dat van de Moldaviërs en Armeniërs. Even had het er zelfs de schijn van dat het optreden van de beruchte zwarte baretten in Baltische steden wel eens tot een Westerse reactie kon leiden. De betrekkelijk snelle erkenning van die gebieden als soevereine staten moest daartoe als signaal dienen. Maar de veronderstelde risico's in de Joegoslavische kwestie hebben het Westerse activisme inmiddels tot een verlammende voorzichtigheid doen ineenschrompelen.

De reacties op Jeltsins plannen, voorzover er sprake van is, zijn dan ook van begrip doortrokken. Bij de komende top zal de Amerikaanse president wellicht vriendelijk naar de voortgang vragen, maar van opgetrokken wenkbrauwen zal geen sprake zijn. Het Westen heeft zijn bekomst van op zelfbeschikking geënte anarchie. Als Jeltsin kans ziet om zonder al te veel (zichtbaar) geweld de diverse brandhaarden onder controle te houden, zal hem dat in dank worden afgenomen.

Helaas laat de nieuwe sterkste conventionele macht in Europa, Oekraïne, zich niet in de nieuwe saamhorigheid opnemen. Dat zou pas echt geruststellend zijn.