Oudste Chinese sterrenkaart gevonden

In een graftombe in China is een zeer oude afbeelding van de sterrenhemel gevonden, de oudste in China. De tombe was in 1987 bij toeval ontdekt tijdens bouwwerkzaamheden op de campus van de Jiaotong-universiteit in Xi'an, de hoofdstad van de Chinese provincie Shaanxi (Shen-hsi). De graftombe, die in het verleden tweemaal is geplunderd, was van een belangrijke overheidsdienaar. Uit enkele munten en vazen kan worden afgeleid dat deze rond het jaar 25 v.Chr. moet zijn overleden. Op het gewelfde plafond van de tombe bevindt zich een vrij gave afbeelding van de sterrenhemel uit die tijd.

Het nieuws van deze ontdekking begint pas nu in het westen bekend te worden. Volgens Richard Stephenson, van de universiteit van Durham (GB), komt dit doordat de Chinezen niet zoveel waarde aan de ontdekking hechtten en doordat nog maar heel weinig westerlingen de tombe hebben gezien. Stephenson heeft vele boeken en artikelen over astronomisch-historische onderwerpen geschreven, met name uit het verre oosten.

Stephenson bekeek en fotografeerde de tombe eind vorig jaar en deed toen de toezegging er in het westen over te zullen publiceren. Zo zou hij ook kunnen helpen met het bijeen brengen van gelden voor het conserveren van de tombe. Momenteel zijn de wanden wat aangetast door vocht en schimmels. De "bewaarder' van de tombe, Zhang Ji-zhen, hoogleraar aan de Jiaotong-universiteit, wil een periscoopsysteem laten aanbrengen, zodat de sterrenkaart kan worden bekeken zonder de tombe te betreden.

In het oude China kende men ongeveer 300 sterrenbeelden, waarvan de meeste uit niet meer dan vijf sterren bestonden. De westerse sterrenbeelden, die voor een groot deel zijn ontleend aan die van de oude Grieken, bestaan uit een veel kleiner aantal grotere sterrenbeelden. De nu gevonden kaart ziet er daarom geheel anders uit dan de ons vertrouwde historische kaarten. Slechts enkele figuren, zoals de Grote Beer en Orion, komen in beide culturen voor.

Een belangrijk kenmerk van de Chinese sterrenhemel zijn de "maanhuizen': 28 sterrenbeelden, gegroepeerd langs het gebied van de hemelevenaar. Zij vertonen enige verwantschap met de westerse sterrenbeelden van de dierenriem en hadden eveneens een belangrijke astrologische betekenis. In 1978 werd in een tombe in de provincie Hubei een lijst ontdekt met de namen van alle 28 maanhuizen, gegraveerd op het deksel van een lakdoosje uit het jaar 433 v.Chr. Al deze sterrengroepen zijn op de nu gevonden kaart terug te vinden.

De maanhuizen zijn afgebeeld in een ring van 2,9 meter diameter. Binnen de ring bevinden zich symbolische, taoistische afbeeldingen van de zon (zoals een vliegende kraai) en maan (haas en pad) en ook van kraanvogels die tussen wolken vliegen. Ongeveer de helft van de afgebeelde maanhuizen op het plafond is nog goed gepreserveerd. De kleuren, overwegend rood, blauw en groen, zijn volgens Stephenson nog vrij fris. Tussen de maanhuizen zijn nog ongeveer 80 sterren zichtbaar: witte stippen van ruwweg dezelfde grootte die onderling verbonden zijn door korte lijntjes.

Sommige van de sterrenbeelden zijn over afbeeldingen van mensen en dieren heen geschilderd. Duidelijk zijn nog de symbolen te onderscheiden van de vier belangrijkste windrichtingen: draak (oosten), schildpad (noorden), tijger (westen) en vogel (zuiden). De afbeeldingen van de draak en de tijger lijken bewust door rovers te zijn beschadigd: misschien werden zij gezien als de bewakers van de tombe.

De tot nu toe oudste sterrenkaart in China dateert uit het jaar 526. Het is een ruw uitgevoerde kaart die in 1973 werd ontdekt in Luoyang (provincie Henan), eveneens op het plafond van een graftombe. Uit de tijd daarvóór kent men slechts afbeeldingen van afzonderlijke sterrenbeelden. Maar volgens Stephenson was het op zijn minst sinds de Tsj'in-dynastie (221-206 v.Chr.) gebruikelijk om op het plafond van een graftombe sterren af te beelden. Misschien liggen er dus nog vele oude sterrenkaarten op ontdekking te wachten. Helaas er is slechts weinig geld voor onderzoek beschikbaar.

In januari maakte Stephenson in New Scientist als eerste de ontdekking van de sterrenkaart in het westen bekend. Een veel uitvoeriger publikatie van zijn hand zal in de loop van dit jaar verschijnen in de serie History and Carthography die wordt uitgegeven door de University of Chicago Press. In deze publikatie zal de gehele geschiedenis van het in kaart brengen van de nachtelijke hemel in het China en Korea beschreven.