Groene koelkast

Het gebruikelijke bericht van de NASA over een dreigend gat in de ozonlaag boven het noordelijk halfrond ontbrak dit jaar. Dat wil niet zeggen dat het nu minder slecht gaat met de ozonlaag - eerder lijkt het omgekeerde het geval - en dat vervanging van stoffen die het stratosferische ozon bedreigen geen haast meer heeft.

De voornaamste ozonbedreigers zijn halonen en cfk's. Halonen zijn blusmiddelen die het ongewenste broom bevatten, cfk's (chloorfluorkoolstofverbindingen) werden - en worden - toegepast als drijfgas in spuitbussen, als blaasmiddel voor de produktie van isolerend schuimplastic, als reinigingsmiddel voor elektronica en als koudemiddel in koelkasten. Bijna elke branche heeft inmiddels wel een vervangingsprogramma in ontwikkeling. Alleen de spuitbusfabrikanten zijn klaar.

In het cfk-vervangingsprogramnma van de koelkastindustrie doet zich nu een opvallende - om niet te zeggen historische - ontwikkeling voor die niet langer onbesproken mag blijven.

De meeste koelkasten bevatten op twee plaatsen cfk's: cfk-11 als het blaasmiddel dat achterbleef in het isolerende schuimplastic, cfk-12 als koudemiddel dat de compressor rondpompt van verdamper (vriesvak) naar condensor (het rooster achter de kast). "Blazen met 11 en koelen met 12', was het zinnetje waarmee de branche zelf de cfk's uit elkaar hield.

De vervanging van cfk-11 als blaasmiddel was al een eind op streek, want achteraf bleken plastics met minder gevaarlijke gassen, zoals pentaan, net zo goed te schuimen. Vervanging van cfk-12 stuitte op grotere moeilijkheden. Een koudemiddel kent nogal wat technische specificaties (ten aanzien van kookpunt, verdampingswarmte, viscositeit, invloed op de compressorolie, wat al niet) en overheden en consument werd voorgehouden dat eigenlijk alleen het middel hfk134a als substituut in aanmerking kwam.

Hfk134a (tetrafluorethaan) is een aan cfk's sterk verwante verbinding (zonder chloor) die nu door de klassieke cfk-industrie (zoals Du Pont, ICI en Akzo) wordt geproduceerd. Uitputtend onderzoek heeft aangetoond dat het niet toxisch is en daarbij heel goede andere eigenschappen bezit. Ten hoogste zou je ervan kunnen beweren dat het een kleine bijdrage levert aan het broeikaseffect (als het vrijkomt), dat de produktie de cfk-industrie instandhoudt en dat het erg duur is, omdat het gepatenteerd is.

Het Zweedse Electrolux is de eerste die het nieuwe goedje, trouwens ook als blaasmiddel, in zijn kasten onderbrengt. Drie weken geleden meldde Electrolux dat trots in een persbericht. Algemeen was de verwachting dat ook concurrenten Siemens en Bosch dezer dagen bekend zouden maken op hfk134a over te gaan. Dat is ook zo, maar wie schetst de verbazing van de bezoekers van de Duitse huishoudbeurs Domotechnica toen Siemens, Bosch en Liebherr vorige maand ook bekendmaakten koelkasten te gaan produceren die een mengsel van propaan en butaan (LPG dus) als koudemiddel gebruiken. Zonder één telefoontje naar de milieubeweging, die al jaren roept dat vervanging van cfk-12 door butaan/propaan technisch gesproken geen enkel probleem is. Het mengsel behoort tot de eerste koudemiddelen die de koelindustrie in gebruik nam. Men heeft er ruime ervaring mee.

Hoe simpel het cfk-12 door LPG te vervangen is, is ook in Nederland aangetoond, onder meer door Sietz Leeflang van het centrum De Twaalf Ambachten in Boxtel en de bewoners van het zonnehuis in Castricum die ijskoud bestaande koelkasten van "12' ontdeden en er de helft van de afgetapte hoeveelheid aan LPG voor in de plaats brachten. De koelkasten verloren niets van hun rendement.

Kees Daey Ouwens, namens de provincie Noord-Holland nauw betrokken bij dit soort voorbeeldprojecten, heeft de indruk dat het rendement van een LPG-koelkast nog wat boven dat van een cfk-12 kast zou stijgen als de "capillair' (die de druk en stroomsnelheid regelt in het koelcircuit) zou worden aangepast. De firma Socar in Lelystad, die tweedehands koelkasten naar de Derde Wereld exporteert, past het nieuwe inzicht al volop toe.

Dat ook een deel van de gevestigde koelkastindustrie "om' is, is vooral te danken aan de Duitse tak van Greenpeace die in het Oostduitse Chemnitz de onderneming Scharfenstein ontdekte die bereid was LPG-koelkasten te maken en ze sinds kort onder de naam "Greencooler' verkoopt. Met overweldigend succes: bij voorintekening zijn er al 80.000 verkocht.

In de euforie zou men makkelijk voorbijgaan aan de bezwaren van LPG. Natuurlijk is het brandbaar, maar proefondervindelijk onderzoek heeft al bewezen dat die brandbaarheid in het niet valt bij die van de ruime hoeveelheid compressorolie. En LPG valt onder de aanduiding VOS (vluchtige organische stoffen) waarvan de overheid de uitstoot in het programma KWS2000 tracht te beperken, omdat ze een rol spelen in de zogeheten "zomersmog'. Echte milieufreaks zullen een afgedankte LPG-kast dus nog van het LPG ontdoen voor ze haar dumpen.