Hanekes verfilmt de ordelijke ondergang van menselijke waarden; Bourgeoisie verbergt zich achter beelden

Benny's Video. Regie: Michael Haneke. Met: Arno Frisch, Angela Winkler, Ulrich Mühe, Ingrid Stassner. In: Amsterdam, Desmet; Rotterdam, 't Venster; Nijmegen, Cinemariënburg.

Het oeuvre van de Oostenrijkse regisseur Michael Haneke (1942) bestaat uit twee speelfilms en ruim een half dozijn televisieprodukties. De integrale vertoning ervan tijdens het laatste Filmfestival Rotterdam past niet alleen in de golf van verbeeld geweld, maar biedt daar juist ook een reflectie op. In de begeleidende tekst bij zijn tweede speelfilm Benny's Video getuigt Haneke van zijn geloof in “het kathartische vermogen van de cinématographe”. Beide termen verwijzen naar de theorie van de Franse filmer Robert Bresson, die in zijn films elke vorm van psychologie uit de weg gaat en op zakelijke, bijna vlakke wijze gruwelen suggereert als een soort boosaardig mechanisme. Diezelfde stijl past Haneke toe op een enkel thema: de destructieve effecten van een samenleving, die zich permanent voedt met afstompende, van gevoel beroofde beelden.

In de televisiedocumentaire Nachruf für einen Mörder (1991) doorsnijdt Haneke een talkshow over de oorzaken van maatschappelijk geweld, in casu de activiteiten van een seriemoordenaar, met de oogst van wat dezelfde zender in een etmaal aan kijkvoer aanbood. Zijn beste film, Der siebente Kontinent (1988), is de bressoniaanse verslaglegging van een andere geruchtmakende affaire, de collectieve zelfmoord van een gezin uit Linz, dat zich in niets van de buren leek te onderscheiden.

Benny's Video (1992) vormt na Der siebente Kontinent het tweede deel van een nog niet voltooide trilogie over de beschaafde, zeer ordelijk verlopende ondergang van de menselijke waardigheid. “Vroeger verschool de bourgeoisie zich achter woorden, nu verbergt zij zich achter beelden,” meent Haneke. De veertienjarige Weense gymnasiast Benny heeft van zijn welgestelde ouders een complete video-installatie cadeau gekregen. Vanuit een geblindeerde kamer richt hij zijn camera, als een soort surveillance-instrument, op de buitenwereld en draait hij steeds dezelfde tapes af. Bij voorbeeld de opname van de nette, geluidloze executie van een varken met een slachterspistool.

Met datzelfde instrument doodt hij in zijn kamertje achteloos een min of meer toevallig in een videospelletjes-arcade opgepikt meisje. De camera heeft alles geregistreerd, met het bloederigste deel keurig buiten beeld. Hoe vaak hij die band ook terugspoelt, de glimlach van het meisje is "virtuele realiteit' geworden en laat zich niet meer tot leven roepen.

Het wordt tijd zijn ouders in te lichten. Omdat er met hen niet te praten valt, laat Benny ze de tape zien. Hun reactie is verbijsterend: ze sturen hem naar zijn kamer en de vader begint in overzichtelijke stappen een plan te ontvouwen om zich netjes van het lijk te ontdoen. Het zou immers niet aangaan om wegens zo'n jeugdzonde de toekomstperspectieven van hun zoon in de waagschaal te leggen. Het slachtoffer moet in heel kleine stukjes door het toilet gespoeld worden. Benny's moeder (Angela Winkler) krijgt de slappe lach, maar sputtert niet tegen. Ze gaat met Benny op vakantie naar Egypte. Op de hotelkamer liggen ze samen woordloos op bed en bekijken een fantasieloos verbeelde Arabische amusementsshow. Weer thuis is er geen spoor meer te vinden van het incident. Dan stapt Benny met de tape naar de politie.

Benny's Video is ook een film over verdringing, een term die in het land van Freud en Waldheim verschillende betekenissen gekregen heeft. De vergelijking met de ordelijke manier waarop de Nazi's de Endlösung wisten te organiseren kan dan ook nauwelijks toevallig genoemd worden. Haneke is er de regisseur niet naar om die ordelijkheid in detail te documenteren. Het gaat hem er juist om de gruwelijkheid niet te laten zien, om die in het hoofd van de toeschouwer een eigen leven te laten leiden. Net als bij Bresson (Le diable probablement is van diens films het meest verwant met Benny's Video) worden de hoofdzaken weggelaten. Zo ontstaat er een merkwaardig ondramatisch realisme dat tussen de regels door lijkt te spreken.

In dat licht is het bijna teleurstellend, dat de film een einde krijgt dat de kijker zou kunnen opluchten. Niet de moordenaar is immers de schurk van deze vertelling, maar het systeem, gepersonifieerd door de behoefte van diens ouders om de orde te herstellen. Dat die poging schipbreuk lijdt, is een relatief te geruststellende gedachte.

Als eerste kennismaking met de wereld van Michael Haneke, een intelligent en compulsief filmauteur, voldoet Benny's Video uitstekend. Te weinig mensen hebben in Rotterdam de kans gehad om zijn meesterwerk Der siebente Kontinent te bekijken, een minstens zo knappe film die bovendien de keel van de toeschouwer steeds verder toeknijpt, zodat hij het eerste half uur daarna nog naar adem loopt te happen. Moge een van de vele al dan niet gesubsidieerde Nederlandse filmdistributeurs nog eens de moed scheppen ook die film uit te brengen.