NS: "hetzelfde doen met minder mensen'; NS-topman: "We zijn bezig een bedrijf op te bouwen, niet af te breken'

UTRECHT, 2 MAART. Nauwelijks twee weken geleden was president-directeur R. den Besten van de Nederlandse Spoorwegen nog een gelukkig man. De verzelfstandiging van het spoorwegbedrijf noemde hij “een nieuwe start”. Ook minister Maij-Weggen (verkeer en waterstaat) reageerde verheugd. Volgens haar waren “de NS nu een normaal bedrijf geworden”.

Maar normale bedrijven in Nederland verkeren tegenwoordig in abnormale omstandigheden. DAF, Fokker, KLM en Hoogovens zijn slechts enkele voorbeelden van zogenaamde normale bedrijven, die de afgelopen maanden gedwongen waren grote personeelsinkrimpingen aan te kondigen. Nauwelijks twee weken na de “geboorte van het nieuwe kind” - zoals Maij-Weggen de verzelfstandiging van de NS noemde - kondigt het bedrijf een grootscheepse reorganisatie aan. De komende vijf jaar schrappen NS ruim tien procent van het totaal aantal banen. Ruim 3.500 van de 28.000 arbeidsplaatsen bij de spoorwegen verdwijnen.

De vakbeweging, murw geslagen door de golf van saneringen en bedrijfssluitingen, reageerde terughoudend. Zelf hadden de Vervoersbond FNV en de categorale spoorwegbond FSV al aangekondigd op een verlies van 3.000 arbeidsplaatsen te rekenen.

“Een klassieke beginnersfout”, typeert bestuurder J. van der Kamp van de Vervoersbond CNV de uitspraken van zijn collega's. Ongewild zouden de twee vakbonden de weg voor Den Besten al hebben geëffend. “Maar tussen de FNV en de FSV heerst een grote competentieslag. De een doet nog gekker dan gek”, aldus Van der Kamp. Niet voor niets riep de CNV-bond vanochtend de collega's op “schouder aan schouder verder te werken”.

De Vervoersbond FNV stelde direct het aantal van 3.500 arbeidsplaatsen ter discussie. Maar misschien slaakten de bonden stiekem een zuchtje van verlichting. Het aantal arbeidsplaatsen dat moet verdwijnen, is weliswaar hoger dan verwacht, maar over getallen kun je onderhandelen. Belangrijker is dat voor niemand op de korte termijn gedwongen ontslag dreigt. De NS-directie heeft immers “de intentie” uitgesproken gedwongen ontslagen te vermijden. “Eigenlijk is intentie niet het goede woord. Dat klinkt alsof we even ons best zullen doen. Dat is me veel te vaag”, meent Den Besten. Maar de eis van de bonden gedwongen ontslag op voorhand uit te sluiten, gaat de president-directeur te ver.

De dreun van de personeelsinkrimping zal door het hele bedrijf galmen. Bij het staf- en ondersteunend personeel zullen 1.000 arbeidsplaatsen verdwijnen, bij onder meer de diensten exploitatie, infrastructuur en onderhoud zullen de NS 1.450 arbeidsplaatsen schrappen. Op de afdeling dienstregelingen (machinisten, conducteurs en lokettisten) staan tenslotte 950 arbeidsplaatsen op de tocht. Samen met de al eerder geschrapte 100 banen komt het totaal op 3.500.

Tegenover dit verlies van banen staat nauwelijks een inkrimping van de capaciteit. Dit in tegenstelling tot "normale' bedrijven als Hoogovens en DAF, waar de reorganisatie gepaard ging met een vermindering van de produktie. “Voor het overgrote deel kunnen we hetzelfde werk verrichten met minder mensen”, aldus Den Besten. Op het eventueel afstoten van onrendabele lijnen wil de topman niet vooruitlopen. “We zijn bezig een bedrijf op te bouwen, niet af te breken. De produktiviteit moet omhoog en de efficiency moet worden verbeterd.”

Bestuurder W. Korteweg van de Vervoersbond FNV noemt de hele verzelfstandiging een grote gok. “De overheid zal tot het jaar 2000 jaarlijks 70 miljoen uit de exploitatie halen. Terwijl het bedrijf voor dit jaar op een verlies van 100 miljoen gulden rekent. Stel dat NS er nu in slagen duizenden werknemers af te laten vloeien, maar over twee jaar nog in de rode cijfers zitten. Dan komt het niveau van de voorzieningen in gevaar. Ik ben niet voor eeuwigdurende bemoeienis van de overheid, maar de BV Nederland moet zeggen wat ze met de spoorwegen wil en daar dan ook een prijs voor betalen.”

De vakorganisaties staan met hun rug tegen de muur. Deze week moet een sociaal plan tot stand komen, volgende week beginnen de onderhandelingen voor een nieuwe collectieve arbeidsovereenkomst (CAO). De Vervoersbond FNV eist een loonsverhoging van 3 procent, de FSV wil prijscompensatie (2,5 procent) en 2 procent reële loonsverhoging. En ook willen ze de WAO-uitkeringen, die als gevolg van de kabinetsingreep worden verlaagd, aanvullen.

Op verzoek van de bonden zijn de onderhandelingen over het sociaal plan en de CAO van elkaar gescheiden. “Maar vroeg of laat wordt die koppeling toch tot stand gebracht”, meent Van der Kamp van de Vervoersbond CNV. “Er is hier geen sprake van grof stratego-spel, maar in de eindfase hebben de NS een gouden vondst gedaan.” Topman Den Besten ontkent dat er boze opzet in het spel is.