De verdachten van het geweld zijn overal

New York - Veertien dagen geleden werden in een appartement in de Bronx drie volwassenen en drie kinderen met schoten in de rug vermoord. De politie dacht aan een wraakoefening, leden van een drugsbende die een rekening hadden vereffend. Verdachten werden aangehouden en voorgeleid. Op de trap van het gerechtsgebouw werd een paar dagen later de 23-jarige vrouw van één der verdachten doodgeschoten. Toen bleek dat het niet om drugs ging maar dat er een particuliere vete was beslecht.

Precies een jaar geleden werden in de Jefferson Highschool in Oost New York twee leerlingen, 16 en 17 jaar oud, door een 15-jarige klasgenoot doodgeschoten. Toevallig was er die dag geen onderzoek met de metaaldetector gehouden. Vóór de kinderen op deze en andere gevaarlijke scholen de klas in mogen worden ze over het algemeen met zo'n apparaat onderzocht.

Zojuist heeft de gouverneur van Virginia een overwinning behaald: voortaan mag men in die staat nog maar één vuurwapen per maand kopen. De National Rifle Association die zich wild verzet tegen alles wat de verkoop van wapens beperkt, heeft een kleine nederlaag geleden. Daartegenover staat de overwinning van de schutters in New Jersey waar de gouverneur, voorstander van een scherpe wapenwet zijn zin niet heeft gekregen zodat de aanschaf van een blaffer daar bij wijze van spreken nog kinderwerk blijft.

Dezer dagen is hier een film in première gegaan, Falling Down, met Michael Douglas in de hoofdrol. Hij speelt een man met een fatsoenlijke inborst, die het te machtig is geworden. In een muurvast zittende file stapt hij uit zijn auto, wil lopend naar huis en raakt op zijn tocht door allerlei samenlopen van omstandigheden slaags met een assortiment terroristen en krankzinnigen van het soort waarop Amerika nog het monopolie heeft. Tot diepe tevredenheid van het publiek weet hij ze allemaal te verslaan, waarna het tragisch met hem afloopt.

Waarom deze opsomming van gebeurtenissen? Omdat die enigszins de sfeer weergeven waarin de aanslag op het Wereld Handelscentrum op Manhattan moet worden gezien. Dat is niet eenvoudig een sfeer waarin geweld aan de orde van de dag is. Er hoort een aanvulling bij. Het is een sfeer waarin iedereen zijn particuliere rechtvaardiging voor het gebruik van geweld heeft zonder dat daar nog de overtuiging van recht en wet tegenover staan. Het is een omgeving waarin megalomanie gedijdt en de drempel die theorie van praktijk scheidt, steeds lager wordt.

Geweld is in de Amerikaanse beschaving op een andere manier aanwezig dan in allerlei varianten van de Europese. Het wortelt - dat wil de folklore - in de geschiedenis van het Wilde Westen. Het heeft ook historische verbindingen met de grote arbeidsconflicten in het begin van deze eeuw. Het is legendarisch door de strijd tussen de bootleggers, de hijackers en de politie in de jaren twintig en dertig. Hollywood heeft er fortuinen aan te danken. Dat is allemaal ander geweld dat de terreur op de scholen, de schietpartijen in de stadsdistricten die door de overheid praktisch zijn aan hun lot zijn overgelaten. De geweldpleging die nu dagelijks ongetelde krantepagina's in beslag neemt en de uren van de televisiejournaals vult, wordt meer en meer ontketend door de particuliere megalomaan met vuurwapen. Men kan zijn belangen behartigen door het gebruik van geweld; dat mag niet maar er zit een begrijpelijke logica in. Het megalomane geweld komt voort uit de drang te laten zien wat men waard is, en dat is dikwijls om te beginnen andermans leven.

De aanslag op het WTC heeft de stad geschokt. De vijf doden - iedere moord is een misdaad op zichzelf, de ene niet minder dan de andere - valt op het jaartotaal te verwaarlozen. De schok is veroorzaakt omdat dit een vorm van terreur is waarmee Amerika en New York bijna geen ervaring hebben. Autobommen ontploffen in Beiroet, Belfast, desnoods Parijs, maar niet hier en zeker niet in de Sint Pieter van de internationale handel, de wereldtorens die even onvervreemdbaar bij de stad horen als het Empire State Building en het Vrijheidsbeeld. De vijand is binnen de poorten; dat is het principiële verschil. Daarom kon gouverneur Cuomo gisteren met de diepste overtuiging zeggen dat “New York nog altijd de veiligste plaats ter wereld” is, en de president zelf dat “de Amerikanen moeten weten dat wij alles doen wat in onze macht is om hun veiligheid op straat, in hun kantoren en thuis te waarborgen”.

De terrorist, in deze gedachtengang, is niet de geflipte junk die de late subwaypassagier een mes op de keel zet, de scholier die zijn klasgenoot doodschiet zoals grote mensen dat op de televisie doen, de student die deelneemt aan een groepsverkrachting. Al die misdadigers dienen vervolgd en opgesloten te worden. Met de politieke terrorist is het anders gesteld. Hij is een vreemdeling in de wereld van het geweld, een ander soort vijand. Als hij zich bovendien vergrijpt aan dit bolwerk dat tot de meest onaantastbare van het land hoort - of blijkt te horen, dat had men nog niet duidelijk beseft - ja, dan is men geschokt.

Vanzelfsprekend herleven alle theorieën over de kwetsbaarheid van de moderne maatschappij. Eén autobom blijkt voldoende te zijn om het grootste kantoor ter wereld buiten bedrijf te stellen en 50.000 mensen werkloos te maken. De ontploffing heeft het computercentrum dat alle techniek bestuurt verwoest. De torens zullen pas weer in gebruik worden genomen als alle functies zijn hersteld. De ontploffing trekt in concentrische cirkels over de aarde. De wereldhandelscommunicatie is verstoord, contracten kunnen niet meer worden afgesloten, enzovoorts. Het is allemaal waar, maar verre van nieuw. Toen het vijftien jaar geleden door een gigantische, zich onstuitbaar voortplantende kortsluiting misliep met de stroomvoorziening van de stad, werden al dezelfde theorieën verspreid. Het enige verschil was dat toen geen terrorist met een bom de moeilijkheden veroorzaakte.

De moderne maatschappij is kwetsbaar en blijft dat. Ook nu had het nog veel erger gekund. Was het voor de onbekende terrorist, nadat hij al één zo krachtige helse machine had gemaakt, niet mogelijk geweest, er nog een paar te laten exploderen: voor het Empire State Building, in de hal van het Grand Central Station en in het subwaystation onder Times Square? Nu was al tachtig procent van de brandweer op Manhattan gemobiliseerd. Bij de tweede, gelijktijdige ramp van enig formaat had men de slachtoffers daar aan hun lot over moeten laten. Nu al was het zuidelijk deel van Manhattan veranderd in een onwrikbare verkeerschaos die uren heeft geduurd. In een moderne metropool kan alle communicatie nog veel grondiger worden verwoest zonder dat daar menselijkerwijze iets tegen te doen valt. Het controleren van de passagiers en de bagage voor één jumbojet kost al uren. Hoe pakt men dat aan als het dagelijks om 50.000 kantoormensen gaat? Het antwoord is: met de kans op terrorisme moet de grote stad leven.

Drie dagen na de aanslag is er nog geen spoor van een dader of daders. Niemand heeft "de verantwoordelijkheid opgeëist'. Serviërs, Kroaten, Irakezen, Palestijnen? De wereldpolitiek levert honderden of duizenden kandidaten die allemaal een boodschap willen overbrengen. Binnen het vak van het terrorisme is in New York baanbrekend werk gedaan. De aanslag op een zeer hoog gebouw vol mensen, in een stad waar televisiecamera's bij wijze van spreken talrijk zijn als sprinkhanen, veroorzaakt een publiciteit waarbij Entebbe zwak afsteekt. Maar de boodschap die door de publiciteit gediend moet worden, laat op zich wachten. Dat geeft ruimte voor nieuwe theorieën.

Het kan natuurlijk zijn dat vandaag of morgen een politieke organisatie de autoriteiten en het publiek van haar daderschap weet te overtuigen. Het kan ook zijn dat zo'n organisatie dusdanig van de gevolgen is geschrokken dat ze er het zwijgen toe doet. De derde mogelijkheid is dat er een particuliere megalomaan van het hierboven geschetste type, al dan niet met zijn vrienden, aan het werk is geweest. Het is niet uitgesloten dat een moderne krankzinnige deze dagen voor de televisie kalm zit te kijken naar wat hij heeft aangericht. Zelfs is het denkbaar dat zo iemand wiens ambities worden bepaald door het "waardesysteem' van de megalomanie - dat zijn de "waarden' waarmee iedereen die weleens naar de film en de televisie kijkt, spelenderwijs vertrouwd raakt - nog niet helemaal tevreden is: dat het zijn bedoeling was één van de torens volledig op te blazen.

De FBI en alle andere instanties die de zaak onderzoeken, zeggen twee dagen na de explosie zeker te weten dat het een bom was. De rest is een mysterie dat enigszins aan de waarneming wordt onttrokken door een stroom van verhalen over alles wat ook maar enigszins met de aanslag te maken heeft.

Eén ding staat vast: de tweelingtorens zijn stevige gebouwen, ondanks de krater in de kelder is de structuur niet aangetast. Ze zijn zichtbaar gebleven, zij het niet in hun volle glorie. Op de avond van de aanslag, om een uur of zeven, waren de technici met behulp van noodgeneratoren er alweer in geslaagd, de tien tot twintig hoogste verdiepingen van licht te voorzien. Daaronder kwam een zwarte kolom die reikte tot niet ver boven de begane grond. Het uur van de schemering waarin het licht van de wolkenkrabbers aangaat en de stad tot een reusachtige, schitterende baaierd maakt, is een triomfantelijk deel van de dag. Daar straalt de onaantastbaarheid van de metropool. De zwarte kolom van het WTC was meer dan het resultaat van een aanslag. Daar had een anonieme vijand de wereld laten zien dat hij binnen de muren stond. De zwarte kolom in de schemering was een anti-monument. De aanslag heeft de stad laten zien dat er een grens is aan het zelfvertrouwen en de macht waarvan ze zich misschien niet eens meer bewust was. Dat heeft de schok veroorzaakt.

De dader of de daders, met of zonder politieke boodschap, zijn het produkt van de sluimerende krankzinnigheid die blijkbaar ook geactiveerd kan worden door een combinatie van een zeer hoog gebouw en een alom aanwezige televisie. Terwijl ik dit schreef, heeft de politie van Dallas een vuurgevecht geleverd met een zwaarbewapende secte waarvan de leider denkt dat hij Jezus Christus is. Vier doden bij de politie.

De verdachten zijn overal.