Uffe Ellemann-Jensen over de Deense positie in Europa; Onbegrepen maar voluit betrokken

Het enige dat nog aan Europa herinnert is de gesp van z'n broekriem waarop een blauw vlaggetje met gouden sterren prijkt. Voor het overige is de man die Denemarken tien jaar als minister een stem in Europa gaf, terug bij af. Uffe Ellemann-Jensen (51) is weer parlementariër. Als voorzitter van de liberale partij Venstre acht hij zich oppositieleider, hoewel ex-coalitiepartner de Conservatieve partij over meer zetels beschikt. Maar aan dergelijke details pleegt Uffe, zoals hij door iedereen wordt aangeduid, zich niet te storen. Hij combineert een beminnelijke uitstraling met een scherpe tong - een havik, sterk pro-NAVO en pro-Europa, die door zijn opvolger Niels Helveg Petersen is aangeduid als één van de oorzaken van het Deense "nej' tegen Maastricht. ""Onbegrijpelijk'', zegt hij met een twinkeling in de ogen ""terwijl juist ik zo vóór Europa ben''.

Ellemann-Jensen is econoom, zoon van een journalist, getrouwd met een journaliste, was hoofdredacteur van B⊘rsen en voor zijn politieke loopbaan bekend als tv-journalist. Onder EG-correspondenten werd hij als de meest citeerbare aller Europese ministers gezien. Denemarken (5.1 miljoen inwoners) kreeg dank zij Uffe's snedigheden in de internationale media onevenredig veel aandacht. Uffe genoot ervan. Hij koketteerde met zijn journalistieke achtergrond, hetgeen sommigen begon te vervelen. ""Always something of a card'' - nogal een lolbroek - zo prikte de Financial Times Uffe vast.

Hij beschouwt zich als de geestelijk vader van het nieuwe EG-streven naar openheid, "transparantie' en "subsidiariteit' (ofwel decentralisatie), dat op gang kwam nadat de Denen vorig voorjaar in een referendum onverwachts Maastricht afwezen. Een eigen verdienste noemt hij de snelle erkenning van de Baltische staten door Denemarken, waarna de andere EG-lidstaten wel moesten volgen. Als minister joeg hij zijn ambtenaren op de kast door zelf op de achterbank van zijn BMW z'n toespraken te schrijven - met een schootcomputer, een van de eerste in Denemarken, waardoor zijn staf zich nog overbodiger voelde. Hij genoot echter bij hen krediet door tijdens EG-raden steeds collega's in de rede te vallen, precies als de geroutineerde tv-journalist die hij ooit was. Uffe kon dan met messen werpen. Tijdens z'n laatste EG-raad verweet hij Griekenland de hele Gemeenschap ""gegijzeld'' te houden in de kwestie-Macedonië. Toen hij het later ook nog in het Europese parlement herhaalde, kwam de regering in Athene in spoedzitting bijeen, woedend.

"Tamilgate'

Ellemann-Jensen combineert het zonnige zelfbeeld van de gevorderde journalist met het onverstoorbare idealisme van een politicus. De laatste keer dat hij aan zichzelf twijfelde was vorig jaar na het mislukte referendum. ""Ik heb toen twintig seconden lang overwogen af te treden en gewoon te gaan vissen. Maar ik realiseerde me snel dat ik het meest gekwalificeerd was om de EG-partners van een tweede kans voor Denemarken te overtuigen.'' Half mei zal dat tweede referendum worden gehouden.

In de enquêtes is zijn partij van 15 procent naar 25 procent gegroeid - de verkiezingen van volgend jaar lonken. Ellemann-Jensen maakt er geen geheim van dat hij maar tijdelijk het kantoor van de vorige oppositieleider Poul Nyrup Rasmussen heeft betrokken. Die nam half januari volkomen onverwachts het roer van het kabinet-Schlüter over, na de ontknoping van het visa-schandaal, "Tamilgate'. Schlüter bleek tegen het Folketing (parlement) te hebben gelogen over het herenigingsbeleid voor gezinnen van Deense Tamils. Het was de tweede bok die Uffe schoot met z'n voorspellingen. De Denen zouden "ja' stemmen en het kabinet zou blijven zitten; ""geen twijfel mogelijk'', had hij gezegd. Nu zegt hij, terugkijkend: ""En het erge was dat ik het nog geloofde ook.''

Hij geeft toe op ex-minister Van den Broek, thans commissaris politieke betrekkingen in Brussel, ""enigszins jaloers'' te zijn. ""Het is natuurlijk erg moeilijk, waar Hans voor staat. Je zal je bij de Commissie maar moeten invechten. Delors is knap in "verdeel en heers' - ik bewonder hem zeer. Maar de uitdaging van de baan van Hans is één van de allerinteressantste die er op dit moment zijn.''

Het kantoor is op een tafel en een bureau na vrijwel leeg. Alleen een rek met vijf pijpen verraadt de nieuwe bewoner. ""De bestelde meubels en kunstwerken moeten nog komen'', zegt Uffe en steekt een sigaar aan, die herhaaldelijk zal doven. In 1982 kwam hij even onverwachts in het kabinet terecht als hij er nu uit verdween. Ook toen was Denemarken voorzitter van de EG-ministerraden. ""Op vrijdag viel het kabinet en op maandag moest ik als minister naar Bonn om met Genscher over kabeljauwvangst bij Groenland te onderhandelen.'' Een week later zat hij z'n eerste EG-ministerraad voor. In één maand verloor Uffe tien kilo.

Hèt probleem in die periode van "Eurosclerose' was het constante aandringen van de Britten op teruggave van hun contributie. Margaret Thatcher wilde "my money back' en Uffe moest luisteren. ""Die eerste keer duurde het al tot diep in de nacht. Ik was zeer verbaasd dat ministers zich tot in zulke technische details met een mogelijke oplossing moesten bezighouden.'' Het enige dat sindsdien veranderde was dat steeds meer onderwerpen, waar de ministers van buitenlandse zaken niet uitkomen, naar de Europese raad van regeringsleiders wordt verwezen, zegt hij. ""En dan kun je oplossingen dus wel vergeten. Ik heb steeds geprobeerd zware geschillen de andere kant op te sturen - naar beneden, naar de ambtenaren van de lidstaten, om ze dan later weer met mogelijke oplossingen terug in de Raad te kunnen krijgen.''

Over z'n anti- en sympathieën die hij aan tien jaar EG heeft overgehouden wil hij niet meer kwijt dan dat hij een ""zucht van verlichting'' slaakte toen Thatcher vertrok en Major verscheen. En er zijn ""sommige lidstaten'' waar hij ""héél erg moe'' van is geworden. ""Landen die een grote mond hebben over de koers die Europa moet kiezen, maar die wegrennen zodra hun nationale belangen in het geding komen. Ze zijn traag in het overnemen van EG-wetten, verschijnen veel te vaak voor de EG-rechter en doen in de buitenlandse politiek precies waar ze zin in hebben.'' Het is ""wel duidelijk waarop ik duid'', zegt hij. De zuidelijke lidstaten soms? Hij spreekt het niet tegen.

Niet verstandig

De eerste helft van de jaren tachtig in de EG noemt hij achteraf ""tamelijk vreselijk. Wat we niet een tijd aan de Britten hebben besteed...'' Pas toen Delors het roer overnam en het in Oost-Europa begon te borrelen, kwam ook de EG weer op gang. ""Opeens leek de oude droom van het vrije, ongedeelde Europa nog tijdens ons leven werkelijkheid te kunnen worden. Daar had echt niemand op gerekend. In die periode zijn mijn wildste dromen uitgekomen. Dat heeft alle irritatie en verveling van de ministerraden verdreven.'' Het project voor de interne markt in 1992 werd bedacht, het idee voor een monetaire en economische unie werd geboren, de Europese akte werd aanvaard. De integratie werd in hoog tempo verdiept.

Het debâcle met het ontwerp-Verdrag van Maastricht onder Nederlands voorzitterschap, dat eind 1991 unaniem werd afgewezen, wijt hij aan gebrekkig politiek inzicht bij de Nederlandse regering. ""Men had vergeten dat je als voorzitter niet je eigen ideeën moet doorzetten, maar voor de groep moet werken. Om het voorzichtig te zeggen: wat Nederland deed was niet erg behulpzaam en niet erg verstandig. Het heeft de zaak vertraagd, maar we zijn er gelukkig weer bovenop gekomen.'' Lachend haalt hij de woede van ""Hans en zijn vrouw'' op over de oneliner die hij toen in de Nederlandse pers ten beste gaf: het is niet erg verstandig om het wiel opnieuw te willen uitvinden. ""Daar hebben ze het nog wel eens over, als ik ze tref.''

In die periode van voortrazende integratie werden tegelijk de beperkingen van Europa duidelijker. Kijk naar de tv-uitzendingen van de EG-raden, zegt hij. Daar is zowel letterlijk als figuurlijk te zien in welke "samenwerkingskramp' Europa verzeild is geraakt. ""Om te beginnen kun je niet goed in dat zaaltje zitten. Het was voor zes landen gebouwd - we zijn er nu met twaalf delegaties ingepropt.'' Met het bovenlijf schuin over de tafel hangend in de richting van de voorzitter, doen de ministers hun woordje. ""Je krijgt gegarandeerd ongelooflijke rugpijn.''

Tegelijk wordt daar volgens hem gedemonstreerd dat de EG te lang heeft vastgehouden aan het heilige principe: "één voor allen, allen voor één', de gedachte dat in de EG alles voor alle twaalf lidstaten tegelijk zou moeten gelden. ""We hebben te lang geprobeerd de EG volgens het oude "perfecte' model van de zes oorspronkelijke lidstaten vorm te geven. Een à la carte Europa, een Europa van meer snelheden was heiligschennis. Daar moeten we echt een schop tegen geven. De tijden zijn veranderd, de rol van de EG is veranderd. We moeten eerst zo snel mogelijk de EVA-landen opnemen en dan de nieuwe democratieën in Oost- en Centraal-Europa, als volledige EG-leden.''

Dat is alleen mogelijk als de EG-instellingen zich grondig hervormen en de EG ""compleet breekt met de oude tradities. We moeten accepteren dat meer landen "uitstap'-clausules krijgen, zoals de Denen en de Britten.'' Ellemann-Jensen ziet niets in een "harde kern' van EG-landen die samen verder gaan en zo als lichtend voorbeeld fungeren voor andere Europese landen, ""die dat doel natuurlijk nooit zullen halen''. Bovendien, zegt hij, ""we hebben allang een Europa met variabele snelheden. We kunnen net zo goed proberen om dat te perfectioneren. Dat is de weg voorwaarts.''

Lunches

Dat de EG in de jaren tachtig toch nog met twaalf landen tegelijk een grote sprong heeft kunnen maken, is volgens Uffe vooral te danken aan de weekendjes die Genscher voor de ministers organiseerde èn aan de lunchpauzes. ""Samen eten is steeds belangrijker geworden in de Gemeenschap. De lunches zijn zeer effectieve werksessies geworden. Vooral toen er eind jaren tachtig, begin negentig nog geen vertaling aan tafel was ging dat heel goed. Daar kon je op informele manier eens flink op elkaar inpraten in het Engels of Frans, of eens een lidstaat de waarheid zeggen. Een collega klem zetten kan ook alleen daar en niet in de grote zaal.'' Helaas is het vreemde-talengehalte van de lunchdeelnemers sindsdien gedaald, waardoor er nu tolken nodig zijn.

Volgens de Deense ex-minister zijn ook de ""persoonlijk zeer goede betrekkingen tussen de ministers uit mijn periode'' doorslaggevend geweest. Die zijn gegroeid tijdens de halfjaarlijkse informele tweedaagse tops voor ministers op fraaie locaties, in 1974 begonnen op Kasteel Gymnich in de Bondsrepubliek. Ook daar kon er volgens Uffe "gewoon' worden gepraat en een persoonlijke verstandhouding groeien. Bovendien leerde men elkaars echtgenotes kennen. ""Als er zich iets voordeed kon je elkaar thuis bij het ontbijt bellen, vragen hoe het met de vrouw was, en snel een oplossing voorstellen voordat de bureaucratie er zich weer mee zou bemoeien. Mij is verteld dat de normalisatie van de betrekkingen tussen Engeland en Ierland te danken is geweest aan de informele politieke omgeving die ze bij ons troffen, toen ze lid van de EG werden. Er heerste een gevoel van kameraadschap, van onderlinge flexibiliteit. Dat zal ik echt missen.''

Maar de EG heeft ook een andere kant - die van de onderonsjes, het zaken-doen-achter-elkaars-rug, het spel van de groten tegen de kleinen. ""Die tendens is er inderdaad bij sommige grote landen, maar dan denk ik dus niet aan Duitsland. Ik ben in '82 begonnen met hetzelfde wantrouwen jegens dat enorme land met z'n geschiedenis dat andere, naburige kleine landen ook koesteren, maar daar ben ik van teruggekomen. Ik heb de manier waarop de Duitse democratie in Europa werkt, leren respecteren en bewonderen.'' De Frans-Duitse as die zich steeds manifesteert als de EG weer eens vastzit, ziet hij niet als een probleem. ""Integendeel - de EG dient er onder meer toe om deze oude wonden te herstellen. We zijn er wel van uitgesloten, maar kunt u mij één voorbeeld noemen waarbij de Frans-Duitse as de EG in de verkeerde richting heeft gestuurd?''

De groeiende weerstand bij de kiezer tegen Europa geeft aan ""dat we te snel met Maastricht zijn geweest. Let wel, dat werd ons opgelegd door de snelheid waarmee Oost-Europa veranderde. De centralisatie was te ver gegaan.'' Het roer is inmiddels om, constateert hij. Raad en Commissie hebben in Edinburgh afgesproken zoveel mogelijk macht aan nationale en regionale niveaus terug te geven. EG-raden worden deels openbaar, de besluitvorming zo "transparant' mogelijk. ""Dat moet nu uitgevoerd worden. Als het electoraat het gevoel krijgt bedrogen te zijn, komt er een weerslag die de hele Gemeenschap in gevaar kan brengen. Terwijl de vraag naar Europese oplossingen vooral in het buitenlandse en veiligheidsbeleid alleen maar zal toenemen. Ik wacht echt op de dag dat de politiek op kan houden met de kiezers te vragen de EG te accepteren.''

Clinton

De nieuwe Amerikaanse regering zal er de komende maanden van overtuigd moeten worden ""dat Europa de moeite waard is. Ik hoop dat deze nieuwe generatie rond Clinton hetzelfde gevoel voor de EG kan ontwikkelen als Bush had. Die begreep precies waar de balans lag.'' Maar Ellemann-Jensen ziet ook dat de lichten nu op oranje staan. De regering-Clinton lijkt de belangen van de Amerikaanse industrie als absoluut uitgangspunt te nemen. Een neiging naar protectionisme? ""Het is niet bemoedigend, nee. Maar ook Europa kan daar op een aantal terreinen terecht van worden beschuldigd. We hebben een vast overleg met de VS en dat moeten we nu zien te verstevigen.''

Uffe-de-Atlanticus vertelt hoe hij in '87 als raadsvoorzitter de collega's ervan overtuigde om ieder jaar in september de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken te ontvangen. ""Daar was toen veel oppositie tegen - we willen geen olifant in de wieg, dat soort geluiden. Toch hebben die gesprekken de lucht geklaard en een nieuwe politieke omgeving om zaken te doen geschapen. Met die nieuwe Amerikaanse generatie moeten we dat weer doen.''

De Britten zullen op termijn hun reserve jegens Europa wel overwinnen, meent hij. ""Ze zullen terugkomen van het idee dat Engeland een speciale plaats in de wereld heeft. Dat verklaart hun houding, nu. Het is puur zelfbehoud om zich niet van Europa te isoleren, zeker niet nu de EG zo duidelijk hèt middel wordt om dat ene, vrije Europa te creëren. Tegelijk wint in de EG de gedachte om snel uit te breiden steeds meer veld. In die situatie blijft Engeland echt wel binnen.''

Ook Denemarken fungeert als een remmer op de trein. Na het negatieve referendum kreeg het land in Edinburgh een aantal speciale uitzonderingsclausules voor de Europese Unie, waarna het een tweede referendum toezegde. Ellemann-Jensen relativeert de betekenis ervan. ""Als de Europese eenheidsmunt wordt ingevoerd, zullen we echt mee gaan doen. We willen alleen door niemand gedwongen worden. Die indruk was gegroeid door Maastricht. We nemen hier alles zeer serieus en letterlijk - dus ook zo'n verdrag. In dit land geldt: we willen eerst de man zien voordat we de hoed afnemen.''

Dat leidde onder meer tot de toezegging dat Denemarken niet het "Europese burgerschap' hoeft in te voeren, hoewel het menige lidstaat ver vooruit is in het toekennen van burgerrechten aan andere EG-burgers. Ook mag Denemarken nu expliciet buiten de Europese defensie blijven, waar volgens het verdrag overigens geen enkele lidstaat toe gedwongen kan worden. De nieuwe Deense uitstapclausules die Ellemann-Jensen mee hielp opstellen, hebben volgens hem dan ook ""geen grote praktische betekenis. U mag het inderdaad "ghost-insurance' noemen. Geen enkele andere lidstaat snapte er dan ook wat van.''

Maar van een "eiland-mentaliteit' is in Denemarken per se geen sprake. Hij wijst erop dat er geen land is dat relatief zoveel voedselhulp aan Somalië geeft, EG-monitors en VN-troepen naar ex-Joegoslavië stuurde, zo snel de EG-wetten overneemt of zo weinig voor de Europese rechter wordt gedaagd. ""Als we het ergens mee eens zijn, dan doen we ook voluit mee. Zolang we binnen het afgesproken kader maar onze gang kunnen gaan.''

Nieuw concept

Een succesvol Europa moet er volgens hem maar aan wennen voor dergelijke nationale eigenaardigheden voldoende ruimte te laten. ""We moeten toe naar een nieuw concept voor de EG, een Gemeenschap van vaderlanden, een flexibele EG met meer mogelijkheden en meer snelheden. De Denen zullen straks ja stemmen, de Britten hoop ik ook. Wat er ook gebeurt, de rest zal doorgaan met Maastricht en tegelijk nieuwe leden toelaten. Kanselier Kohl heeft dat gezegd en ik steun dat volledig. Denemarken en Nederland zouden zeer ingenomen moeten zijn met het feit dat een Duitser dat zegt. Het is in ons belang dat de politieke leider van Duitsland de Europese samenwerking wil versterken. Naar een Europees Duitsland en niet naar een Duits Europa, zoals Genscher placht te zeggen. Het gaat dus nog steeds goed.''