Liberaal Forum in Oostenrijk stapt in niet bestaande traditie

De populistische koers van de leider van de Oostenrijkse FPÖ, Jörg Haider, heeft recentelijk tot een uittocht uit de partij geleid. Grote vraag is in hoeverre er in Oostenrijk politiek ruimte is te vinden voor een echte liberale partij, die Heide Schmidt en haar medestanders voor ogen staat.

WENEN, 26 FEBR. Komt er in Oostenrijk eindelijk een echte liberale partij van de grond? Deze mogelijkheid doet zich voor nu zes parlementariërs uit de Freiheitliche Partei Österreich (FPÖ) van Jörg Haider zijn getreden en zich als "Liberaal Forum' hebben gepresenteerd. Hun streven: het bevorderen van het liberalisme, dat wil zeggen van een politiek die tolerant, fair en internationaal georiënteerd is, die de ontplooiing van de mondige burger tot doel heeft, die de vrije markt de ruimte wil geven, de staat wil terugdringen en elke betutteling van de burger afwijst. In de praktijk: een politiek die vóór toetreding van Oostenrijk tot de EG is en tegen de in Oostenrijk zo wijd verbreide vorm van overheidsgesjoemel en vriendjespolitiek.

Zo opzienbarend lijkt dit allemaal niet, maar de kans dat het Liberale Forum toch als vijfde parlementaire partij uit de verf komt, is groot omdat het een prominente, nationaal bekende leidster heeft, namelijk Heide Schmidt, die vorig jaar nog kandidaat was voor de Freiheitliche Partei bij de presidentsverkiezingen. Bovendien lijkt het Forum een politiek tehuis te kunnen bieden voor al diegenen die de handje-plak-politiek van de twee grote partijen niet willen steunen, hun lot ook niet willen verbinden aan de radicale Groene partij, maar ook genoeg hebben van het rellerige rechts-populisme van Jörg Haider.

Haider heeft de uittocht uit zijn partij van de zes parlementariërs (vijf uit de Nationale Raad (Tweede Kamer), waar de FPÖ 33 zetels had, en één uit de Bondsraad) en van een aantal provinciale FPÖ-politici namelijk aan zichzelf te danken. In de afgelopen jaren heeft hij de FPÖ omgebouwd tot een aan hem persoonlijk loyale, enigszins ordinaire yuppiepartij, waarvan de kern gevormd werd door zijn eigen entourage van "Buberln', jonge, goedgeklede kereltjes die de leider blindelings vereren. Figuren met een meer liberaal profiel, zoals de vroegere fractievoorzitter Gugerbauer en de industrieel Georg Mautner-Markhof, verdreef hij schaamteloos uit de partij. Wie het met zijn brutale stijl en extreme uitspraken (voorbeelden: zijn deelname aan reünies van oud-SS'ers en zijn openlijke waardering voor het werkgelegenheidsbeleid van de nazi's) niet eens was, kon wat hem betreft vertrekken.

Heide Schmidt, die zich meer dan eens van Haider distantieerde en ook het volkspetitionnement over het toelaten en behandelen van buitenlanders, dat van 23 januari tot en met 1 februari werd gehouden, maar slechts de steun van zeven procent der stemgerechtigden kreeg, afwees werd door Haider geregeld geschoffeerd en vernederd. Dat zij zich nu met een aantal medestanders van de FPÖ heeft afgesplitst verwondert dan ook niemand. Haider reageerde op de aftocht van het groepje zoals van hem verwacht kon worden. “De boevenbende” zou volgens hem bij verkiezingen weinig kans maken. Van samenwerking met dit “dievengespuis” kon geen sprake zijn.

Het Liberale Forum zag intussen kans als vijfde fractie in het parlement te worden erkend, hetgeen niet alleen overheidsgeld oplevert, maar het Forum ook entree in vijf parlementaire commissies verschaft. De vroegere FPÖ-minister van defensie, Friedhelm Frischenschlager, werd fractievoorzitter. Heide Schmidt blijft aan als een der twee vice-voorzitters van het parlement.

Een echte partij moet het Liberale Forum overigens nog worden. In de loop van de zomer wil het een programma uitwerken (waarbij Mautner-Markhof een belangrijke rol zal spelen) en proberen lokale afdelingen op te zetten. Aan de eerstvolgende regionale verkiezingen, in Opper-Oostenrijk, zal het nog niet deelnemen.

Veel steun en stimulans voor haar stap kreeg Heide Schmidt uit Duitsland. De leider van de Freie Demokratische Partei, graaf Lambsdorff, gaf adviezen en verzekerde haar dat het Forum als Oostenrijkse liberale partij welkom zou zijn in de Liberale Internationale, waarmee de FPÖ van Haider nu al jaren overhoop ligt. Het zou verder niemand in Oostenrijk verbazen als het Forum financieel steun gaat krijgen van de liberale Duitse Friedrich Naumann Stiftung. Heide Schmidt is lid van haar curatorium. In eigen land zou een deel van het Oostenrijkse bedrijfsleven de geldelijke bijdragen, die het tot voor kort aan de FPÖ gaf, voortaan heel goed naar het Liberale Forum kunnen dirigeren.

Hoe veel stemmen zou een echte liberale partij in Oostenrijk bij verkiezingen kunnen halen? Dat is de vraag, waarmee nu iedereen worstelt. Uit snelle opiniepeilingen is gebleken dat meer dan 60 procent van de ondervraagden Heide Schmidts stap billijkte; 28 procent zou zich zelfs kunnen voorstellen op het Forum te gaan stemmen. Politieke koffiedikkijkers houden het op een verkiezingsresultaat van 7 tot 10 procent. Deze gaan er dan van uit dat twee andere net opgerichte partijtjes die in de liberale vijver willen vissen, de Wirtschafts Partei en de op Duits voorbeeld geënte FDP, weer als sneeuw voor de zon zullen verdwijnen nu er een Liberaal Forum met prominente nationale figuren is opgericht.

Het kernprobleem is dat er in Oostenrijk geen liberale traditie bestaat. In de vorige eeuw was het Oostenrijkse liberalisme verbonden met Duits nationale denkbeelden, die steeds meer de overhand kregen en de liberale burgerij politiek irrelevant maakten. Wat er na 1918 aan liberalisme over was, was te vinden bij de joodse bourgeoisie, die door de nazi's werd verdreven en uitgemoord. Tussen de twee wereldoorlogen was er wel een derde kracht in de Oostenrijkse politiek, tussen socialisten en clericalen in, maar zij bestond uit Duits-nationale nazi's.

Na 1945 probeerden een paar figuren een liberale partij als "derde kracht' tot stand te brengen. Het lukte niet. Eerst in het "Verband der Unabhängigen', later in de FPÖ, kregen oud-nazi's al gauw de overhand, ook al bleef er altijd wel een enkele liberaal overwinteren. Het Liberale Forum kan daarom alleen een politieke factor van enig belang worden als het Oostenrijkse Wirtschaftswunder van de afgelopen decennia in voldoende mate een nieuw type Oostenrijker heeft doen ontstaan: tolerant, democratisch, mondig, kosmopolitisch en afkerig van de ondoorzichtige structuren van SPÖ en ÖVP. De parlementsverkiezingen van 1994 zullen het uitwijzen.