De vele lagen van een sandwich; Ger van Elk en het wezen van het belegde broodje

Tentoonstelling: Ger van Elk. Museum Boymans-van Beuningen, Museumpark 18-20, Rotterdam. 28 febr. t/m 25 april. Di t/m za 10-17u, zo 11-17u. Catalogus 120 blz. Prijs ƒ 69,50.

De aankoop van een sandwich inspireerde Ger van Elk tot een kunstzinnige verbeelding van dit alledaagse onderwerp. De constructie van de aan seks, dood en geweld refererende objecten is afgeleid van de sandwich-architectuur in haar meest elementaire vorm: afzonderlijke lagen waartussen iets wordt samengedrukt.

Aan het ontstaan van de nieuwe reeks kunstwerken van Ger van Elk, getiteld "Sandwiches 1991-1992', gaat een onschuldig incident vooraf. Het betreft hier de simpele aankoop van een sandwich, die de kunstenaar aanzette tot een filosofisch getinte bespiegeling over het wezen van het belegde broodje. “Dat is een heel vreemd iets,” zegt Ger van Elk. “Je koopt een broodje, je acht het eetbaar en je hebt een voorstelling van hoe het zal smaken op basis van zeer minimale gegevens. Terwijl je toch vrij intiem met zo'n broodje omgaat: je eet het op. Aan de buitenkant steekt er eventueel een lapje geel, een randje groen en een stukje rood uit, waarvan je aanneemt dat het wel kaas, sla en tomaat zal zijn. Je krijgt dus letterlijk randinformatie. Die randinformatie vertelt je toch wel veel over de inhoud. Maar de smaak blijft geheim tot het moment waarop je het broodje eet. Eerst is het mystiek als het ware, pas daarna ga je het verorberen.”

Waartoe de kunstzinnige verbeelding van dit onderwerp zou leiden, is vanaf zondag te zien op de tentoonstelling van Ger van Elk in het Rotterdamse museum Boymans-van Beuningen. Van Elks "Sandwiches' doen je paf staan. De vrij in de ruimte staande objecten met hun uitdagende, aan seks, dood en geweld refererende inhoud, manifesteren zich allerminst als varianten van het doorsnee-"broodje gezond'. Toch blijkt de keuze van de verzamelnaam Sandwiches alleszins gerechtvaardigd. De constructie van de objecten is afgeleid van de sandwich-architectuur in haar meest elementaire vorm: afzonderlijke lagen waartussen iets wordt samengedrukt. De Van Elk-sandwiches omvatten weliswaar vaak meer dan twee lagen, maar op dat punt onderscheiden ze zich niet van de eetbare sandwich die eveneens meer-lagige varianten kent, zoals daar zijn de "triple-decker', de "clubsandwich' of de als "LBT' aangeduide Amerikaanse "Lettuce, Bacon, Tomato'-sandwich.

Zoals het opvallend rijk gevarieerde oeuvre van Ger van Elk (Amsterdam 1941) aantoont, is gelaagdheid altijd al een typerend bestanddeel van zijn kunst geweest. Zelfs in zijn meest pure "commentaar-stukken' wist de kunstenaar altijd wel weer een inhoud te verstoppen die zowel naar zijn persoonlijke ervaringen als naar de kunstgeschiedenis verwees. Een gaaf voorbeeld hiervan is het kunstwerk La Pièce/Het Topstuk, uit 1971, bestaande uit een op een wijnrood kussentje rustend, nietig blokje hout dat, volgens van Elk, was witgeverfd in de stofvrije ruimte boven de oceaan. La Pièce vormde Van Elks bijdrage aan "Sonsbeek-buiten-de Perken', waarvoor deelnemende Land Art-kunstenaars onder meer half Nederland uitgroeven. Dat Van Elks kunstzinnige kleinood een ironisch commentaar inhield op deze grootscheepse manifestatie behoeft geen nadere uitleg. Maar "in its own sweet way' referereerde het nietige blokje tevens aan toen actuele stromingen als "minimal art' en aan de traditie van de in dienst van de Keizer staande Chinese lakwerkers die omwille van een smetteloze laklaag hun werk op zee uitvoerden.

In de Sandwiches heeft Ger van Elk zijn verlangen naar een kunst die rijk is aan betekenislagen voor het eerst letterlijk zichtbaar gemaakt. De lagen zijn zelfstandige beeldende elementen geworden die uit plakken keihard hout bestaan. Tussen deze plakken bevinden zich de foto's, amateurschilderijtjes of roodgelakte damesnagels die de Sandwiches van randinformatie voorzien, en met behulp van muurvast aangedraaide keilbouten onbarmhartig zijn samengeperst. Door deze zichtbaar aanwezige hoogspanning doen de Sandwiches ook aan loodzware persen denken.

Mengelmoesje

Ger van Elk, die zo'n vijftien werken in het museum Boymans toont, heeft de mogelijkheden van de sandwich-architectuur inventief benut. In Parliament of the mind is de sandwich opgevat als een langwerpige, op een doodskist gelijkende sculptuur die op de grond staat. Hierin zijn talrijke, met verf besmeurde historische portretjes van onder andere filosofen, filmsterren, schakers, schrijvers, politici en fotomodellen geperst. Alles wat er van hen is overgebleven, is een mengelmoesje van beelden in een stoffige opslagruimte van het brein.

De randinformatie van de Sandwich kan ook gevormd worden door foto's van bomen die gedeeltelijk in kleur en gedeeltelijk in zwart-wit zijn afgedrukt. De uit plakken hout bestaande Sandwich verwijst daarmee naar zijn leverancier, de boom, terwijl de kleurverschillen van de gefotografeerde bomen de zonsopgang en -ondergang in herinnering brengen. Een dergelijke Sandwich ervaar je als een enigszins surrealistisch getinte wandeling door een landschap.

Somt vormt de Sandwich een schilderij dat is opgebouwd uit verschillende lagen canvas waarin zich, een aan een horizon herinnerde spleet bevindt waardoor je fragmenten van gevonden kitsch-landschapjes ziet. De kitschlandschapjes zijn met keilbouten doorboord en lijken op het lege canvas een spoor van kleurbloedingen te hebben achtergelaten. De readymade-kitsch veroorzaakt aldus moderne abstracte kunst.

De verschillen tussen Van Elks nieuwe werk en zijn schilderijen uit de jaren tachtig, die altijd iets van een kwinkslag in zich dragen en geïnspireerd zijn op de zeventiende-eeuwse Hollandse schilderkunst, komen het duidelijkst aan het licht in de Sandwiches waarin de kunstenaar zichzelf onder het het mes legt. Zoals bijvoorbeeld in het kunstwerk Kutwijf! dat wordt gevormd door een bijna vijf meter lange, in mahoniehout uitgevoerde constructie die mede door de rood geverfde randen onmiskenbaar het vrouwelijk lichaamsdeel verbeeldt dat door de schrijver Gerard Reve ooit vertederend is omschreven als "damestummetje'. Tederheid straalt deze, op een rubberen blok geplaatste, 780 kilo zware Van Elk-sandwich bepaald niet uit. Zelfs voor een eerstejaars-student psychologie zal het duidelijk zijn dat de obsessie van de maker hier de doorslag heeft gegeven. De nauwe spleet in de sculptuur wordt opengehouden door in ovalen en ronde lijstjes gevatte foto's van borsten, tepels, billen, eieren en - alweer - van de voornoemde damestummetjes. Toch weet Van Elk zelfs dit onderwerp aanvaardbaar te verbeelden. De onderwerpkeuze op zichzelf is al tamelijk ongebruikelijk maar door de uitvergroting krijgt het beeld bovendien iets totaal dolzinnigs.

Het meest intrigerende aan deze sandwich is de dubbelzinnigheid van de vorm. Van bovenaf bekeken is het kunstwerk Kutwijf! zo gesloten als een oester. Het wat thematiek betreft duidelijke verwante kunstwerk Oefening van geloof, hoop en liefde is een uit drie lagen bestaande sandwich waaruit aan de bovenzijde keramische neuzen en aan de zijkanten vlijmscherpe, op staal gemonteerde foto's van roodgelakte damesnagels steken. De golvende nerven van de tropische houtsoort waaruit dit kunstwerk is vervaardigd, doen sterk aan golvend haar denken terwijl de spatten witte verf rond de voornoemde neuzen de mogelijkheid bieden om als met spermatozoïden bevolkte mini-meertjes begrepen te worden. De titel van deze "Sandwich' is raadselachtiger dan de randinformatie die veelzeggend genoeg is.

Onbereikbaarheden

“De Oefening van geloof, hoop en liefde symboliseert de meest meditatieve kant van de roomse kerk,” legt Ger van Elk uit. “Het is een oefening die over inkeer, fictie, verlangens, onbereikbaarheden en dat soort zaken gaat. Ik heb er een agressief en afstandelijk kunstwerk van gemaakt over het archetype van de hoer. Het kunstwerk laat zien dat ik mijn neus ergens in steek. Ik mag ergens aan ruiken wat nog niet het echte is... Tja, hoe kom ik er toe om zulke onderwerpen te kiezen? Ik wilde eens iets met erotiek en seks doen. Dat zijn belangrijke onderwerpen waaraan heel banale en ordinaire kanten zitten. Maar daarom vind ik het juist een uitdaging om er iets mee te doen. Hetzelfde geldt trouwens voor bloemstukjes. Hoe lost een modern kunstenaar zo'n onderwerp op? Toch heb ik op mijn manier geprobeerd om een serie bloemstukken te maken. Door zijn alledaagsheid is dat een heel moeilijk onderwerp. Voor seks en erotiek geldt hetzelfde. Wat dat betreft is er voor mij niets nieuws onder de zon.”

De reeks Sandwiches kent enkele varianten die door Ger van Elk humoristisch als Stokbroden worden omschreven. Een dramatischer beeld van het verschijnsel zelfdestructie is nauwelijks denkbaar. Aan de kale takken van langgerekte, horizontaal neergelegde boomstammen bungelen dunne metalen schijven waarvan het silhouet samenvalt met het gefotografeerde profiel van de kunstenaar. In de stammen zelf zijn hakbijlen gestoken. De scherpe bladen van de hakbijl maken eveneens Van Elks romploze hoofd zichtbaar. Niettemin maakt iedere straal bloed die er in de nieuwe reeks kunstwerken van Ger van Elk stroomt, zich in de eerste plaats kenbaar als een buitengewoon kunstig gemanipuleerd verfdruipsel.