Eise Eisinga en het uurwerk van de hemel

Planetarium van Eise Eisinga, Franeker. Di t/m za 10-12u30 en 13u30-17u. Inl 05170-93070. Op het moment is in het planetarium de tentoonstelling "De Friese autodidacten - astronomische waarnemingsinstrumenten' te zien.

Een klein wereldwonder, dat is het planetarium van Eise Eisinga. Elke Nederlander die wél smeltend naar het zoveelste schilderij van Rembrandt kijkt, maar nog nooit onder de goudgele zon in die woonkamer in Franeker heeft gestaan, verdient een tuchtiging.

Want dit planetarium is niet alleen het oudste werkende model ter wereld en dus uniek, het is een kunstwerk, een cultuurmonument. Zeven jaar lang, van 1774 tot 1781, heeft die geniale Friese wolkammer in zijn vrije uren aan het model van ons zonnestelsel gewerkt. De aanleiding voor het enorme project, dat destijds als krankzinnig werd beschouwd, was de aangekondigde verschijning van een boekje in 1774. Daarin werd door een anonieme auteur, die later een zekere dominee Alta uit Bosum bleek te zijn, de ondergang van de wereld aangekondigd. De reden was het zeldzame verschijnsel dat de maan, Jupiter, Mars en Mercurius op 8 mei van dat jaart in één lijn zouden komen (conjunctie) in het sterrenbeeld Ram. De gecombineerde aantrekkingskrachten zouden het zonnestelsel verstoren. Er ontstond paniek, het boekje werd in beslag genomen en liedjeszangers werden gevangen gezet. Niettemin brachten vele boeren en stedelingen de dag biddend door. Eise Eisinga, ook een gelovig man, besloot daarop zijn planetarium te bouwen om het volk te laten zien dat die voorspelling onzin was geweest. Zo begon hij, met toestemming van zijn vrouw Pietje, het plafond in zijn woonkamer te slopen. Nu, ruim tweehonderd jaar later, is dat hele systeem van eikehouten assen, raderen, gewichten en touwen nog intact en het werkt met grote nauwkeurigheid. Wie naar de zolder van die woonkamer kijkt, krijgt in de eerste plaats enig idee van de verhoudingen in ons minieme deeltje van het heelal: elke millimeter vertegenwoordigt één miljoen kilometer.

Rond de zon zijn sleuven uitgezaagd in het blauwe plafond, en daarin draaien de assen waaraan onze planeten hangen. Deze draaien rond zoals het hoort: de aarde in vierentwintig uur, de buitenste planeet Saturnus in negenentwintigeneenhalf jaar. Maar er is meer te genieten. Eisinga maakte niet alleen dit planetarium in zijn woonkamer, maar in één moeite door ook een kalendarium, een soort eeuwigdurende kalender dus, een lunarium met acht wijzerplaten (maanbanen, schijngestalten en dergelijke) en een hemelsplein. Dat is een ronddraaiende sterrenkaart, waarop men kan zien welke sterren op dat moment boven Franeker staan. Het grote, ontroerende geheim van dit alles ontdekt de bezoeker als hij een trap opgaat en boven het houten plafond mag kijken. Hier geen zwarte doosjes met elektronica, maar enorme eikehouten raderen waarin bij elkaar tienduizend handgesmede ijzeren spijkers steken, die dienst doen als tanden. Ook zijn er ijzeren en koperen hoepels waarin tanden zijn uitgezaagd; er zijn aandrijfassen en touwen die de beweging overbrengen naar diverse onderdelen van het systeem. De primitiviteit van het handwerk, waarbij Eise enige hulp van zijn vader heeft gehad, wekt vertedering. Maar hoe moet je het inzicht en de intelligentie omschrijven die achter het ontwerp van dit reuzen-uurwerk steken? Hoe kon Eisinga, een man zonder formele opleiding, alle verhoudingen zo nauwkeurig berekenen? Niet vaak is het woord genie zo goed op zijn plaats geweest. Het is hem gelukt een mechanisme samen te stellen, waarin het snelste radertje - het ankerrad in de klok - twintigmiljoen omwentelingen moet maken, voordat het langzaamste rad, dat van Saturnus, één keer rond is geweest. Bovendien moeten bepaalde wijzers periodiek versnellen of vertragen. En dan nog heeft geen onderdeel een grotere afwijking dan een duizendste deel van zijn omlooptijd. Zelfs voor iemand die al op vijftienjarige leeftijd een boek over de wiskunde van Euclides schreef, was het een prestatie waardoor later vele professoren met stomheid waren geslagen. En hij was niet kleinzerig.

Het raderwerk van het planetarium wordt aangedreven door twee gewichten, die in kasten naast de bedstee hangen. De klok (een eenvoudig mechanisme zoals dat van een Friese staartklok) hoeft dus alleen de snelheid te regelen. Oorspronkelijk zou deze klok een slinger van één meter krijgen. Tegen het eind van het project bleek echter, dat de onderste twintig centimeter daarvan door de zolder van de bedstee van de Eisinga's zouden steken. Pietje, de vrouw van Eise, die jarenlang alle chaos had verdragen, zei dat ze gek zou worden van dat geslinger boven haar hoofd. Dus moest Eise niet alleen een kortere slinger maken, hij moest ook nieuwe berekeningen en nieuwe tandwielen maken.