Theatrale versie Samuel Becketts Eindspel voor televisie

Endgame, BBC2, 1.00-2.40u.

“Ik wilde geen grote veranderingen aanbrengen, omdat deze produktie voor studenten werd gemaakt,” zegt BBC-producer Tony Coe over het toneelstuk Eindspel (1957) van Samuel Beckett, dat hij in 1989 voor de Open University regisseerde. “Ik wilde de tekst zo zuiver mogelijk houden.” Evenmin is er in deze versie, die vannacht op BBC2 wordt herhaald, iets veranderd in de voorgeschreven regie-aanwijzingen. Beckett, die eind 1989 stierf, stond erom bekend dat hij, als zijn toneelstukken niet woord voor woord werden uitgevoerd, een speelverbod oplegde. Dat is in Nederland in 1989 gebeurd nadat zijn Wachten op Godot door vier actrices werd uitgevoerd. Een jaar eerder moest de Franse regisseur Gildas Bourdet afzien van zijn voorkeur om roze in plaats van grijs licht door de ramen te laten schijnen, wilde hij een produktie van Eindspel door laten gaan.

Beckett schreef voor het stuk een vrijwel leeg toneel voor. Clov de dienaar kan lopen. Zijn meester Hamm zit in een rolstoel. Zijn ouders zitten in vuilnisemmers. En er zijn twee kleine ramen met uitzicht op een grijze zee. Maar Beckett is één ding vergeten op te schrijven: de huidskleur van zijn personages.

Coe had voor de rol van Clov reeds de Ierse acteur Stephen Rea gecontracteerd. Rea, genomineerd voor een Oscar voor zijn rol in de film The Crying Game, had die rol al eens gespeeld onder regie van Beckett zelf. “Voor de rol van Hamm dacht ik onmiddellijk aan de zwarte acteur Norman Beaton,” zegt Coe. “Maar meteen daarna dacht ik dat het geen goed idee was, omdat men het verkeerd zou kunnen opvatten. Dat het de relatie tussen die twee personages te beladen zou maken. Toch bleef Norman het meest geschikt, en na een voorlezing vond Stephen dat ook. En er staat nergens dat Hamm wit is. Het was wel het enige punt waarop we moeilijkheden met de tekst kregen. Op een gegeven moment zegt Hamm tegen Clov: Am I very white? Uit de mond van een zwarte acteur klonk dat als een goedkoop grapje. We wilden het veranderen in: Am I very pale? Maar dit speelde zich af in de periode dat Beckett op sterven lag en we kregen geen reactie op ons verzoek om die zin te veranderen. We hebben het uiteindelijk in de oorspronkelijke vorm gelaten.”

“Toen hij aan het begin van de produktie nog leefde, was Beckett zeer vrijgevig jegens ons. Ik schreef hem een brief waarin ik uitlegde dat we Eindspel voor educatieve doeleinden wilden maken, maar dat we hem bijna niets voor de rechten konden betalen. En hij vond het goed. Hij wilde alleen maar de rolbezetting kunnen goedkeuren. Beckett stierf echter eind december, een jaar vóór de eerste uitzending.”

“De tekst die we gebruikten, is een ongepubliceerde versie, bewerkt door Stephen Rea in 1976 in Dublin, in samenwerking met Beckett. Beckett heeft zelf een paar dingen veranderd, bijvoorbeeld de merknaam van de hondebrokken. Dat merk dateerde uit de jaren vijftig en is niet meer op de markt. Andere kleine veranderingen werden door Beckett goedgekeurd. Het enige grote verschil werd aangegeven door Charles Drake, die de vader speelt. Zijn carrière is in het variété begonnen. Hij vond dat de kennis van Beckett op het gebied van de music hall niet helemaal klopte. We hebben die passages ingekort en dat werd goedgekeurd.”

Dat Beckett de acteurs in een soort laboratorium van de taal plaatst, heeft de keuze voor de rol van de moeder beïnvloed. Het accent van de Ierse actrice Kate Binchy verschilt van het accent van Stephen Rea en dat voegt aan het steekspel van aforismen en sleutelwoorden een wisselwerking in de spreekpatronen toe.

“Hoewel het voor de televisie werd gemaakt, is het vrij theatraal,” zegt Coe. “Er zitten wel close ups in, maar over het algemeen liet ik de camera's niet in het decor binnendringen. Ik probeerde de essentie te bewaren, die ik uit het stuk lees. Namelijk dat wij buiten staan en naar binnen kijken. De personages bestaan alleen als iemand ze gadeslaat.”