Geen milieuheffing op invoer uit Oost-Europa

Aan de redenering van dat er twee alternatieven zijn om te voorkomen dat het herstel in Oost-Europa ten koste gaat van het milieu, kleven bezwaren. Volgens P. van der Ven (NRC Handelsblad 3 februari) zijn deze alternatieven: de grenzen dichthouden voor invoer uit Oost-Europa of de invoer belasten met een milieuheffing. In het geval van een heffing kan de opbrengst gebruikt worden om de nu opgeschorte verzekeringen tegen betalingsrisico's te hervatten, vooral waar het investeringen in schonere produktieprocessen betreft. Volgens de theorie van de internationale handel moeten dergelijke milieumaatregelen gezien worden als non-tarifaire handelsbelemmeringen. Het valt daarom te betwijfelen of zo'n heffing toegestaan is in het kader van de GATT.

Een fundamenteler bezwaar is dat de toegang tot de EG markt van groot belang is voor Oost-Europea, omdat internationale handel een motor voor succesvolle hervormingen kan zijn. De invoering van protectionistische maatregelen onder het motto van milieumaatregelen zal de omschakeling naar een markteconomie in Oost-Europa vertragen. Een mogelijk positief effect van het hervatten van kredietverzekeringen is immers pas op middellange termijn te verwachten, omdat het vooral investeringen betreft.

In sommige gevallen kunnen de opbrengsten van een snellere succesvolle omschakeling naar een markteconomie groter zijn dan de opbrengsten van een schoner milieu. Als dit grensoverschrijdende vervuiling is, zou de reactie van Westerse landen assistentie in plaats van sancties moeten zijn.

Milieubeleid in Oost-Europa zal tevens te maken krijgen met beperkingen waar zwakkere landen in de EG al mee worstelen. Te ambitieuze milieudoelstellingen, die zelfs sommige EG landen niet kunnen halen, zouden averechts kunnen werken in Oost-Europa. De motivatie om een goed milieubeleid te voeren is minder als landen zich realiseren dat de normen niet haalbaar zijn.

Belangrijker nog dan deze praktische en fundamentele bezwaren tegen een milieuheffing is dat er al voldoende factoren zijn die tot een schoner milieu in Oost-Europa zullen leiden. In het eerste stadium van de omschakeling naar een markteconomie dalen de produktie en de vervuilende emissies sterk. Dit komt omdat er factoren wegvallen die in de planeconomie leidden tot ongeremde uitbreiding van de produktie. In de nieuwe situatie is er geen onbeperkte vraag naar produkten meer en bedrijven kunnen niet langer automatisch op steun van de overheid rekenen.

In een volgend statium van de omschakeling naar een markteconomie volgt er een herstel van de produktie, vooral in de particuliere sector. Hierbij zullen emissies nog steeds af kunnen nemen, omdat er grote mogelijkheden zijn voor het uitvoeren van "win-win strategieën', die zowel economische groei als een schoner milieu opleveren. Het investeren in nieuwe Westerse technologie na privatisering, het specificeren van eigendomsrechten en het afschaffen van subsidies die het gebruik van fossiele brandstoffen en pesticiden stimuleren, zijn voorbeelden van "win-win strategieën'. Pas later zullen emissies weer iets toenemen, omdat de produktie sterker gaat stijgen en de mogelijkheden voor de "win-win strategieën' uitgeput raken. Bovendien zullen door stijgende inkomens meer mensen zich duurzame consumptiegoederen als auto's kunnen veroorloven. Dit heeft echter weinig te maken met uitvoer naar West-Europa.

Tijdens een hervormingsproces realiseren bedrijven zich in toenemende mate dat ze te maken hebben met een beperking van hun financiële middelen, zodat belastingen en milieuheffingen effectiever worden. Het is waarschijnlijk dat bedrijven met beperkte middelen en meer verantwoordelijke bedrijfsleiders investeringsfondsen verstandiger gaan benutten en het gebruik van grondstoffen en energie zullen terugdringen. Economische groei en verbetering van het milieu zijn derhalve vaak complementair.

Vooral in de latere stadia van omschakeling naar een markteconomie kan de mogelijkheid van toetreding tot de EG een extra stimulans zijn om vervuiling terug te dringen. Die mogelijkheid zou wel eens effectiever kunnen zijn dan milieuheffing.