Wegspoelende terpkorrels bedreigen Fryske tsjerk

Het kerkje op de hoogste terp van Nederland, in Hogebeintum, is vier jaar na een terpversteviging weer aan het verzakken. Geld voor het storten van de benodigde betonnen fundering is er niet.

HOGEBEINTUM, 23 FEBR. Het lijkt gezichtsbedrog. In het halletje van de achttiende eeuwse zadeldaktoren hangt het touw van de klokketoren loodrecht naar beneden, maar het ronde poortje, de ingang van de kerk, staat scheef. Langs de estriken op de vloer is een centimetersbrede scheur zichtbaar. Het orgel in de twaalfde-eeuwse kerk staat scheef. Ook in de buitenmuur zitten scheuren.

Vier jaar na de versteviging van de terp van Hogebeintum, waarbij in een ring rondom de terp grond vermengd met cement werd gestort, staat de toren nog steeds niet stabiel. “De uitvoerder Grondmechanica uit Delft heeft ons gezegd dat er 95 procent kans is dat stabilisatie optreedt na enkele jaren. Daar hopen we nu op, maar we weten niet of we bij die vijf procent zitten”, zegt bouwkundige K. Systma van de Stichting Alde Fryske Tsjerken die in totaal 29 kerkjes in Friesland beheert.

Bezoekers van de hoogste terp van Nederland (12 meter boven het maaiveld en 8,8 meter boven NAP) lopen over een hoge dijk naar het kerkje. Een ringweg om de terp markeert de oorspronkelijke grootte van de vroegere "vluchtheuvel' voor het water. In de zesde eeuw voor Christus werd de terp in Hogebeintum al bewoond. Tot in de twaalfde eeuw werd het dijkje steeds verder opgehoogd om bescherming te bieden tegen overstroming.

Omstreeks de eeuwwisseling werd begonnen met het afgraven van de oorspronkelijk 9,5 hectare grote terp. De vruchtbare terpaarde werd verkocht aan boeren en van de terp bleef niet veel meer over dan een klein restant. De kerktoren staat nu op slechts enkele meters van de rand van de terp.

Het historisch belang van terp en kerk zijn aanzienlijk, zegt kerksuppoost Y. van Slooten, die er in de zomermaanden duizenden toeristen rondleidt. “Het kerkje is een bijzonder monument. De monumentale grafstenen met familiewapens die op de grafkelder liggen behoren tot de gaafste in Nederland. Tijdens de Franse Revolutie werden de gehate adellijke wapens in de rest van Nederland vaak weggekapt, maar hier werd er een houten schot overheen geplaatst.” Ook de zestien rouwborden en rouwkassen, die ter nagedachtenis aan de overledenen van de Friese adellijke families Van Nijsten en De Scheppe in de kerk werden opgehangen, zijn bewaard gebleven.

In 1988 sloegen de 120 inwoners van Hogebeintum alarm toen de terp bleek te verzakken. Ze richtten de stichting "Red Hogebeintum' op en wisten via acties 120.000 gulden los te krijgen bij fondsen en particulieren. Rijk, provincie en gemeente Ferwerderadeel droegen 3,3 ton bij voor de terpversteviging. Het erosieproces in de bodem, het regenwater dat loszittende terpkorreltjes wegspoelt, is echter nog niet gestopt. Een ingenieursbureau verricht al vier jaar metingen om de verzakking van de kerktoren in kaart te brengen. Uit de laatste meting bleek dat de toren twaalf millimeter naar het zuidwesten is gezakt. Besloten is nog zeker twee jaar door te gaan met meten.

Een afdoende oplossing voor de verzakkingen is er wel: de toren op betonnen palen zetten. Dat is technisch goed mogelijk. De Friese kerkjes in Raard, Bornwird en Britsum staan al op zo'n betonnen fundament. “Het is op zich een zeer doeltreffende operatie, maar de kosten bedragen vier ton en dat geld hebben we niet”, zegt voorzitter B. Muller van de Stichting Alde Fryske Tsjerken. “We hebben nu drie kerken onder handen en vier staan op het lijstje om gerestaureerd te worden. Voorlopig kunnen we alleen afwachten en hopen dat er een stabilisatieproces optreedt.”

Voorzitter S. Oppedijk van "Red Hogebeintum' is er niet gerust op. “Als de verzakking over een half jaar niet over is, gaan we weer actie voeren. Die toren moet gewoon blijven staan.”