Het ei van Koopmans

De kosten van de zorg voor zieken en bejaarden - dit jaar ten minste 55 miljard gulden - worden voor viervijfde deel uit collectieve middelen gefinancierd. Hierdoor heeft de overheid grote invloed op de gang van zaken in de zorgsector. Jaarlijks stelt Den Haag een macro-budget vast, dat volgens klachten uit de zorgwereld systematisch te krap bemeten is. Regelmatig worden ramingen uit het Financieel Overzicht Zorg dan ook fors overschreden. Zo traden recentelijk tegenvallers op bij de uitgaven voor verrichtingen van medisch specialisten, medicijnen en hulpmiddelen.

De Tweede Kamer spoort staatssecretaris Simons aan om de kosten beter te beheersen. Tegelijk stuiten veel voorgestelde kostenbesparende maatregelen op verzet in het parlement. En gaat de Kamer akkoord, dan steekt de rechter regelmatig in spaak in het bezuinigingswiel. Simons lijkt de moed langzaam te verliezen. Onlangs sprak hij de verwachting uit dat de zorgkosten in de nabije toekomst zullen oplopen, vooral door de vergrijzing van de bevolking en de stijgende kosten van medische high tech. Premiestijgingen zijn desondanks te vermijden, als gevolg van grotere efficiëntie. Deskundigen menen dat op de totale zorgkosten vijf tot tien miljard per jaar valt te bezuinigen door de produktie van overbodige zorg te beëindigen en door doelmatiger te werken.

De bestaande verspilling is deels een direct gevolg van het overheidsingrijpen in de zorgmarkt. Sommige zorgaanbieders worden geprikkeld tot overproduktie. Ondoelmatigheid wordt niet afgestraft. Anderzijds wegen consumenten de hoge kosten onvoldoende tegen de verhoopte baten af. Zij redeneren dat de verzekering de rekening wel betaalt. Zorggebruikers hebben mede geen benul van de werkelijke kosten, doordat de premies voor AWBZ en het ziekenfonds grotendeels van het inkomen afhangen.

Een week geleden hield L. Koopmans zijn inaugurele rede aan de Rijksuniversiteit Groningen. De nieuw benoemde hoogleraar in de economie van de gezondheidszorg presenteerde een drastisch alternatief voor het bestaande stelsel. Hij wil eerherstel voor de consument. De overheid moet accepteren dat mensen veel voor hun gezondheid over hebben: dus weg met het macro-budget voor de zorg. Om overconsumptie te voorkomen, moeten gebruikers wel met de werkelijke kosten worden geconfronteerd. Volgens het ei van Koopmans mag de zorg daarom niet langer uit inkomensafhankelijke premies worden gefinancierd.

Niet via de markt te verzekeren zorg zou voortaan ten laste van de schatkist in plaats van het AWBZ-fonds moeten komen, omdat de zorg voor gehandicapten en zwakzinnigen als een overheidstaak kan worden beschouwd. Alle overige noodzakelijke zorg wil Koopmans brengen onder een voor iedereen verplichte verzekering, waarvan de premie los staat van het inkomen. Verzekeraars hebben hierbij acceptatieplicht. Zij stellen elkaar voor zoveel nodig schadeloos voor de oververtegenwoordiging van slechte risico's in hun verzekerdenbestand. Deskundigen dienen te bepalen welke zorg in het verplichte pakket komt. Als sluitstuk mogen consumenten zich desgewenst (proberen te) verzekeren tegen de kosten van overbodige en onnutte zorg. Koopmans verzuimt te vermelden dat dit niet altijd zal lukken, doordat verzekeraars selecteren op medisch risico. Slechte risico's zijn daardoor niet in staat overbodige middelen en behandelingen, in de effectiviteit waarvan zij heilig geloven, tegen een betaalbare premie te verzekeren.

Onder de verplichte verzekering zouden vermoedelijk vallen: ziekenhuizen, medicijnen en de behandeling door medisch specialisten, en wellicht nog andere voorzieningen, zoals fysiotherapie. In totaal belopen de hiermee gemoeide uitgaven zo'n dertig miljard per jaar. Omgeslagen over vijftien miljoen verplicht verzekerden betekent dit een jaarpremie van 2000 gulden per individu. Voor een gezin met drie kinderen lopen de lasten op tot tien mille. Weliswaar zouden de bestaande premies voor ziekenfonds, AWBZ en particuliere polis vervallen, maar veel huishoudens zouden er aanzienlijk op achteruitgaan, mede doordat de belastingen omhoog gaan (voor de financiering van onverzekerbare zorg). De koopkrachtklappen vallen vooral bij lager betaalden. Dat is logisch, wanneer de ziektekostenverzekeringen worden ontdaan van hun inkomenspolitieke lading.

Koopmans wil consumenten met kleine inkomens desgewenst tegemoetkomen door een verhoging van de belastingvrije som in de loon- en inkomstenbelasting. Dit is evenwel een bijzonder dure oplossing. Willen lager betaalden duizend gulden minder belasting betalen, dan moet hun belastingvrije som met 2500 gulden omhoog. Dat scheelt de schatkist twaalf miljard gulden. Compensatie voor de invoering van inkomensonafhankelijke premies zit er dus niet in. Voor wie een sterke denivellering van inkomens afwijzen blijkt het ei van Koopmans bij nader toezien een lege dop te zijn.