Kardinaal Simonis gaat niet vrijuit

Als ik mij beperk tot het ruim tienjarig bewind van onze minister-president, Ruud Lubbers, is er eigenlijk nooit een serieus diplomatiek conflict geweest met het Vaticaan. Men zal zeggen dat dit nogal voor de hand ligt, want Lubbers is praktizerend katholiek en in het huidige kabinet is ook een katholieke minister van justitie. Dat mag zo zijn, maar allebei zijn zij behoorlijk kwaad op het Vaticaan. Daarin ondersteund door staatssecretaris Simons en sinds zaterdag ook door Kamervoorzitter Deetman. Wat is er gebeurd?

Mgr. Elio Sgreccia, volgens kardinaal Simonis een internationaal befaamd bio-ethicus, en ambtelijk secretaris van de raad "voor de zielzorg van werkers in de gezondheidszorg' deed een opzienbarende uitspraak over de euthanasie-regeling in ons land. Hij vergeleek die met nazi-praktijken. Letterlijk zei hij voor radio-Vaticana: “De conclusie is dezelfde. Men vernietigt mensenlevens die in een bepaald type maatschappij niet meer functioneren. Voor Hitler waren dat de joden, geesteszieken, de gebrekkigen.” Dat is nogal wat.

De chef van deze Sgreccia is eigenlijk begonnen: kardinaal Fiorenzo Angelini. Hij is president van de desbetreffende pauselijke raad. Een raad is ambtelijk niet zo hoog als een congregatie, maar het gaat hier toch over een kardinaal. Hij noemde de nieuwe euthanasiewetgeving in ons land, ook voor radio-Vaticana een “laffe capitulatie van de medische wetenschap en een ernstige belediging van de menselijke waardigheid”. Radio-Vaticana heeft zo'n driehonderd werknemers en verzorgt uitzendingen in vijfendertig talen. Zo'n stigmatisering van Nederland gaat dus in feite de hele wereld door. Dit station is in beginsel onafhankelijk, maar staat onder eindverantwoordelijkheid van het Staatssecretariaat, juist als het dagblad Osservatore Romano.

De toon is dus gezet door kardinaal Angelini, maar kort daarop, op 10 februari, werd ook kardinaal Simonis ondervraagd en hij sprak over een te grote tolerantie in Nederland. Hij deed er nog een schepje bovenop in een televisie-uitzending voor buitenlandse tv-stations, die hem om commentaar vroegen. In plaats van te sussen ging hij de hetze tegen Nederland in de Italiaanse kranten nog een beetje aanwakkeren. Hij is in gemoede heel bang voor de onbedoelde gevolgen van de nieuwe euthanasiewet en sprak ook later nog van een "dijkdoorbraak', terwijl Lubbers na het kabinetsberaad van afgelopen vrijdag juist sprak van een ethisch verantwoorde wet.

Wat de Italiaanse pers daarna schreef was niet mis. Enkele van de grootste landelijke dagbladen de Corriera della Sera en La Stampa brachten het nieuws op de voorpagina. Grote koppen: "Nederland wil euthanasie voor geesteszieken'. "Nederlandse regering: toestemming van patiënt niet nodig' en "De artsen: jullie zijn net als Hitler.'

Hier gaat het aloude adagium weer op "Wat uit Rome komt, naar Rome gaat'. Beide kranten maken immers melding van een federatie van Nederlandse artsen en citeren een bestuurslid, een zekere Karel Gunning, die verklaarde: “Het is precies hetzelfde als wat Hitler in de jaren dertig probeerde te doen.”

De cirkel is nu bijna rond. De vraag is nog: wat heeft kardinaal Simonis voor die buitenlandse tv-stations gezegd? Ik citeer uit het zojuist verschenen Informatiebulletin van de kerkprovincie: “De moraliteit van de Nederlandse samenleving belandt zo op een hellend vlak, aldus Simonis. Het is niet voor niets, dat vooral onder ouderen de angst ontstaat dat zij straks anderen te veel tot last zullen zijn en "gedwongen' worden om naar euthanasie te vragen. Actieve levensbeëindiging blijft volgens Simonis moord.”

Het ligt dus nogal voor de hand, dat bisschop Sgreccia uiteindelijk ook een duit in het zakje wilde doen. Zijn eigen baas had zich wat diplomatieker uitgedrukt, maar hij kon als lagere functionaris wel wat forser uit de hoek komen. De reactie van de Nederlandse kardinaal was ook niet mis geweest en een Nederlandse arts had als eerste verwezen naar de praktijken van Hitler. Dat behoefde hij maar te herhalen. Achteraf werd de man ook nog gelegitimeerd door de Osservatore Romano. Die had afgelopen zaterdag als commentaar, dat de nieuwe euthanasiewetgeving in Nederland gebruikt kan worden “om mensen die als een last voor de samenleving worden gevoeld, te doden”.

Ik denk, dat het conflict hoog gaat oplopen. Er is weinig aan te doen. Er zijn allerlei psychologische mechanismen in het spel, die dit type beeldvorming veroorzaken. Italië wordt geteisterd door politieke corruptie en economische crisis en wil in de publieke meningsvorming wel eens wat beter uit de bus komen dan dat kleine Nederland met zijn leidende katholieke politici en met zijn topvoetballers, die het geliefde Italiaanse voetbal uit de malaise moeten halen. Inmiddels wordt er al naar schuldigen gezocht. Iedereen die Lubbers het afgelopen weekeinde voor de radio heeft gehoord en op de televisie heeft gezien kon vaststellen, dat hij terecht kwaad was, al temperde hij zijn woede door te zeggen, dat de uitspraken van de hem onbekende curieprelaat "niet door de beugel' konden of "onzorgvuldig' waren.

Mgr. Henry Lematre, de internuntius in Den Haag, heeft niets met deze affaire te maken. Toch kon Lubbers diplomatiek niets anders doen dan deze Vaticaanse diplomaat door zijn minister van buitenlandse zaken "op het matje' te laten roepen. Dat is diplomatieke taal voor iemand een schrobbering geven. Dat dit uitgerekend Mgr. Henry Lematre moet overkomen, de sympatiekste internuntius sinds mensenheugenis, is wel uitermate triest. Lematre kan alleen maar de boodschap doorgeven. Schuldig is hij niet. Wie dan wel?

Kardinaal Simonis vindt de uitspraken van Sgreccia "discutabel'. Hij wil, zoals bleek in een radio-uitzending zaterdagavond, deze milde veroordeling niet verscherpen. Hij kon zich best indenken, dat die monseigneur zulke uitspraken deed. Die man leest ook de krant. De media waren ook schuldig. Nu blijkbaar ook de Oservatore Romano, die zelfs over de "dodencultuur' in Nederland sprak. Merkwaardig was dat kardinaal Simonis ook de CDA-voorzitter Wim van Velzen de schuld gaf. Vorig jaar had hij hem nog gezegd de voorlichting goed te verzorgen, maar dat had hij blijkbaar niet gedaan.

Het moet mij van het hart dat kardinaal Simonis, op dat moment bekend met de onterechte veroordelingen door het Vaticaan en door de Italiaanse pers, een grote kans gemist heeft om de buitenlandse pers, die hem commentaar vroeg, een oprecht en genuanceerd beeld te geven van de bedoelingen van de nieuwe euthanasie-wetgeving in ons land, die balanceert tussen barmhartigheid en rechtvaardigheid. Van kardinaal Simonis hadden die redacteuren een dergelijke verklaring aanvaard. Hij is als kerkelijk leider terecht betrokken bij het probleem, maar hij draagt geen enkele politieke verantwoordelijkheid in ons staatsbestel. De kardinaal gaat niet vrijuit en had beter moeten weten.

Wie moet er nu op het matje worden geroepen? De auteur is emeritus hoogleraar in de Godsdienstsociologie.