Groot-Brittannië is zijn onschuld kwijt: kind doodt kind

Twee tienjarige jongens uit Liverpool zijn vandaag aan de rechter voorgeleid omdat ze verdacht worden van de moord, tien dagen geleden, op de tweejarige Jamie Bulger. Groot-Brittannië wordt niet alleen overspoeld door een gevoel van nationale rouw, maar ook van nationale schaamte. Hoe kon dit met ons gebeuren?

LONDEN, 22 FEBR. Met een gevoel van toenemend ongeloof en afgrijzen hebben de Britten de afgelopen week de kwaliteit van hun eigen samenleving onder de neus gewreven gekregen. Dit weekeinde werd de vraag openlijk en allerwege gesteld: is het moreel verval zo groot? Heeft het met ons zover moeten komen? En vooral: wat is er gebeurd met het fatsoen en de onderlinge zorgzaamheid, waarvoor de samenleving van Miss Marple en dr. Herriott bij de buurlanden in Europa model stond?

Afgelopen vrijdag een week geleden raakte een moeder in een druk, overdekt winkelcentrum in een voorstad van Liverpool haar kind kwijt. Mevrouw Bulger had zich bij de slager een halve minuut laten afleiden. Toen ze weer keek was Jamie Bulger, haar zoontje van twee, verdwenen. Een massale zoekactie van publiek en politie leverde niets op. Op zaterdag deden de huilende ouders het bijna traditionele beroep op de ontvoerders om hun kind terug te brengen. Op zondag werd het lijk van Jamie gevonden op een spoorbaan, enkele kilometers van het winkelcentrum. Het lichaam was zwaar gehavend door een trein, maar de politie zei dat Jamie was gestorven aan “afzichtelijke” verwondingen, hem voor die tijd toegebracht.

Aanvankelijk tastte de politie in het duister over de verdwijning van Jamie. Elke moeder, elk ouderpaar leefde met het lot van zijn moeder mee. Wie had niet óók ooit een moment ervaren dat zo'n klein kind vliegensvlug verdwenen leek en wie herinnerde zich niet de opluchting als je het weer terugvond. De vermissing van Jamie en de waarschuwing van de politie dat er mogelijk een kinderlokker in het spel was maakten dat moeders in het winkelcentrum hun peuters aanlijnden of angstig vasthielden.

Toen, nog vóór Jamies lot bekend was, waren er de eerste beelden van de laatste uren van Jamie. Beveiligingscamera's in het winkelcentrum hadden - vaag - vastgelegd wat er was gebeurd. En zo zag heel Engeland op zijn televisiescherm geprojecteerd hoe een klein jongetje in een felblauwe anorak met geel gevoerde capuchon kennelijk aan de hand werd meegevoerd door twee jongens van niet ouder dan veertien. De beelden waren opgenomen op de verdieping boven die waar Jamies moeder op dat moment wanhopig naar haar kind zocht.

De politie in Liverpool beklemtoonde vanaf het moment dat Jamies lichaam werd gevonden dat de jongens niet de daders van de moord hoefden te zijn. Al vóór die afloop had ze een psychologisch profiel van de jongens laten maken, dat moest bijdragen aan hun identificatie. De beelden van de beveiligingscamera waren vaag en lieten de jongens bovendien op de rug zien. Uit de beschrijving bleek dat de politie zocht naar jongens tussen tien en veertien die het winkelcentrum kenden als hun broekzak, die gewend waren te spijbelen van school en die winkeldiefstallen pleegden om zich inkomen te verschaffen voor het spelen met de automaten in de speelhal.

Misschien raakte het lot van Jamie Bulger extra de nationale verbeelding omdat dit de eerste live-video van een ontvoering was. En passant werd duidelijk hoezeer camera's de burger bespieden, want meer beelden van Jamie en de jongens volgden later, dit keer geregistreerd door de video-apparatuur van een bedrijf in bouwmaterialen, twee kilometer van het winkelcentrum verwijderd. Dit keer was zichtbaar hoe Jamie tegenstribbelde. Een getuige liet later weten hoe het jongetje op dat moment huilde en een verwonding aan zijn hoofd had. Een oudere dame vroeg de twee jongens wat er aan de hand was. Ze zeiden dat ze de peuter hadden gevonden en vroegen de weg naar een politiebureau. De politie denkt achteraf dat Jamie enkele uren nadien gedood is.

De hele week was het lot van Jamie Bulger en de opsporing van de daders niet van de voorpagina's. De politie in Liverpool werd overstroomd met tips en met aanbiedingen van hulp. Op het spoorwegtaluud waar Jamies lichaam werd gevonden richtte het publiek een spontaan monument van bloemen en boodschappen op, zoals dat hier sinds de ramp met de doodgedrukte voetbalsupporters in het Hillsboroughstadion niet meer is gezien. “Voor Jamie. Waarom?” luidde de tekst op een van de honderden kaarten. Iedereen had het gevoel dat hij "iets' moest doen: mensen zamelden zoveel geld in dat de zak van één buurtcollecte alleen met twee man was te tillen. Erkende misdadigers vroegen de politie of ze niet konden helpen. De NASA, het ruimtevaartbureau van de Verenigde Staten, bood assistentie aan bij het verder ontwikkelen van de videobeelden. Het Britse ministerie van defensie assisteerde de politie met een techniek van beeldverbetering, die voor het eerst in de Golfoorlog was toegepast bij het nader identificeren van vijandelijke doelwitten. Op dinsdag arresteerde de politie een 12-jarige jongen, die ze de volgende dag weer vrij moest laten. Dat verhinderde niet dat toegestroomd publiek bijna een lynchpartij begon. De familie van de jongen moest tijdelijk worden ondergebracht op een geheim adres.

Donderdagavond werden de eerste verbeterde beelden van de twee jongens de huiskamer binnengebracht in het programma Crimewatch. De politie maakte nu duidelijk dat ze de pedofielentheorie had verlaten en dat ze de twee jongens van de moord verdacht. De nieuwe beelden waren vaag wat betreft gelaatstrekken, maar duidelijk genoeg voor intimi van de vermoedelijke daders. Meer dan driehonderd tips stroomden de BBC-studio binnen. Zaterdag werd bekend dat de politie donderdagmorgen al twee jongens van tien jaar van huis had gehaald voor ondervraging. Dit weekeinde zijn ze gearresteerd, op verdenking van de moord op Jamie Bulger, en vanmorgen moesten ze voor het eerst voorkomen voor een rechter.

Het is moeilijk te beslissen welke klap harder is aangekomen: de moord op Jamie, een klein jongetje dat zichtbaar vol vertrouwen met een paar oudere jongens meeloopt en zijn moeder vergeet, of het feit dat twee kinderen van tien jaar mogelijk zijn dood op hun geweten hebben. Eén commentator merkte op dat de Britse maatschappij nu als het ware op een dubbele manier haar onschuld heeft verloren. De twee verdachten worden vastgehouden op verschillende politiebureaus in Liverpool. Hun ondervraging gebeurt in aanwezigheid van ouders en een maatschappelijk werker en een advocaat-van-dienst.

“Het is zoiets als het ondervragen van je eigen kind”, zei de leider van het politieonderzoek, commissaris Kirby, gisteren vermoeid. “Je moet heel voorzichtig en heel zachtzinnig met ze zijn en je moet jezelf steeds voor ogen blijven houden dat ze tien jaar oud zijn.”

In een week waarin de nieuwste misdaadcijfers ongekende records braken en waarin het werkloosheidscijfer de grens van drie miljoen passeerde, is het lot van Jamie Bulger en de arrestatie van zijn vermoedelijke moordenaars de katalysator geworden voor een gevoel van nationale rouw en van nationale beschaamdheid. Hoe statistisch zeldzaam een zo navrante misdaad - kind doodt kind - ook is, de algemene vraag is: zijn wij zo'n samenleving geworden dat zelfs kinderen van tien het verschil tussen goed en kwaad zo kunnen vergeten? Waar waren hun ouders? Waar was de school? Waar was de kerk? En wat Jamie betreft: waar was het geweten van al die voorbijgangers, die hadden kunnen voorkomen dat een huilend jongetje door twee jongetjes naar zijn dood werd gevoerd?

Mary Whitehouse, sinds 1966 de vrouwelijke fatsoensridder tegen alles wat voos en vuil is op radio en televisie, zegt dat kinderen het verschil tussen goed en kwaad niet kunnen weten wanneer ze avond in, avond uit doodslag en (seksueel) geweld gepresenteerd krijgen als leuk en onderhoudend. “Het feit alleen al dat de televisie aanblijft betekent dat kinderen denken dat hun ouders het eens zijn met wat daar te zien valt.” De twee gearresteerde jongens komen beiden uit zogenoemde gebroken gezinnen, waarin de moeder weinig controle op hen uitoefent of aan de drank is.

Een hele serie criminologen en psychologen heeft de afgelopen week betoogd dat James Bulgers dood weinig of niets te maken heeft met een gepercipieerd gevoel van nationaal moreel verval - maar dat gevoel wil desondanks niet wijken. Waar elders in de berichtgeving wordt gerefereerd aan het gevoel van hopeloosheid dat langdurige werkloosheid met zich meebrengt, wordt het moeilijk geen verband te leggen met een oprisping van asociaal gedrag in een vorm die dit land sinds het begin van de jaren tachtig niet meer heeft gezien.

De politiek heeft de stemming, wat de gedragsdeskundigen ook mogen zeggen, in elk geval haarfijn aangevoeld. Premier Major koos dit weekeinde voor een oproep tot een nationaal offensief tegen de misdaad. Zijn minister van justitie, Kenneth Clark, toonde de politieke reflex die van een Tory-minister verwacht mag worden en die zo oud en voorspelbaar is als de weg naar Rome: er komen strengere straffen voor jeugdige misdadigers.