De Keersmaekers dans verliest het van Beethovens muziek; Betere nieuwe versie van Erts

Voorstelling: Erts door Rosas. Choreografie: Anne Teresa De Keersmaeker. Regie: Jean-Luc Ducourt. Decor: Herman Sorgeloos. Muziek: Beethoven, Webern, Schnittke, Berio, Velvet Underground door het Mondriaan Kwartet. Gezien: 20/2, Schouwburg, Rotterdam.

De prijzenswaardige vasthoudenheid waarmee de programmeurs van de Rotterdamse Schouwburg de produkties van de Belgische choreografe Anne Teresa De Keersmaeker en haar groep Rosas presenteren, werd vorige week vier avonden lang beloond met een uitverkochte zaal. Aan het begin van de week was een reprise te zien van Rosas danst Rosas, het stuk uit 1983 dat samen met Fase, uit het jaar daarvoor, De Keersmaekers internationale reputatie vestigde.

Afgelopen vrijdag en zaterdag werd Erts, de voorlaatste produktie van Rosas, voor het eerst in Nederland uitgevoerd. Beide voorstellingen, het oudere Fase en een nieuw werk zullen deze zomer in het Holland Festival te zien zijn.

De wereldpremière van Erts had begin vorig jaar plaats, maar een reprise was de voorstelling in Rotterdam niet. Terecht heeft De Keersmaeker het in geen enkel opzicht podiumrijpe resultaat van een jaar geleden (dat toen dan ook maar een paar keer is getoond) ingrijpend gewijzigd. De muziek - voor strijkkwartet, van Webern en Schnittke, een trombone- en een stemstuk van Berio, drie nummers van The Velvet Underground en, kern van de voorstelling, Beethovens Grosse Fuge - is dezelfde gebleven, evenals het decor, maar verder is het meeste veranderd. Het gebruik van monitors en filmscherm is drastisch verminderd, er is veel nieuw dansmateriaal opgenomen, de scène-overgangen zijn versoepeld en de filmfragmenten waarin de groepsterren Nathalie Million en Vincent Dunoyer personages uit Tennesse Williams' A streetcar named Desire vertolken zijn een soort leidraad geworden.

Was de oorspronkelijke versie langdradig en pretentieus, dit nieuwe Erts is, hoewel zelfs langer, compact en kernachtig. De voorstelling begint en eindigt met hetzelfde, met de vertolking door het Mondriaan Kwartet van Alfred Schnittke's nerveuze Strijkkwartet nr. 2, waarbij de dansers aan de rand van het toneel een simpele en trage choreografie voor handen en armen uitvoeren. Dit gedeelte is choreografisch duidelijk afgebakend evenals enkele soli en pas de deux, die een opmerkelijke zeldzaamheid zijn in De Keersmaekers werk. Meestentijds bestaat de dans uit het bekende en beperkte idioom: een draaiende off balance-beweging, gevolgd door een val, een huppelende pas als onderbreking van een sprintje. Kenmerkend deze keer is dat het huppeltje gepaard gaat met het spreiden van de armen, wat een bijna frivole, dynamische indruk maakt. Een strikte scheiding als voorheen tussen mannen en vrouwen ontbreekt.

Juist omdat deze week ook Rosas danst Rosas te zien was, valt op dat De Keersmaeker citeert uit eigen werk. Uit Rosas bijvoorbeeld is een liggend uitgevoerd dansfragment op het voortoneel afkomstig, en er is het in een handdoek gehulde "schildersmodel' uit Stella (1990). De "geometrische' belichting, die Herman Sorgeloos' lichthouten vloer in rechthoekige vlakken opdeelt, is uit Achterland (1990).

Erts is ongelooflijk opgeknapt - en dat klinkt zo dubbelzinnig als het is bedoeld. Dans bestaat omwille van zichzelf en mag om die reden niet minder dan meeslepend zijn. Dat is Erts niet, daarvoor is de voorstelling - om maar een reden te noemen - te ernstig. Het gevoel voor humor van Pina Bausch ontbeert De Keersmaeker, de relativering, het vermogen om opgebouwde spanning abrupt te doorbreken en opnieuw te beginnen is haar kracht niet. Zij wil zich nadrukkelijk en dodelijk ernstig meten met de muziek, in vormelijk opzicht.

Maar de krachtmeting met de belangrijkste muziek, Grosse Fuge, wordt in het voordeel van de componist beslecht: de choreografe weet er slechts een min of meer herkenbaar, weliswaar "fuga-achtig' maar rommelig patroon tegenover te zetten. In het Holland Festival vorige zomer was nog te zien hoe Hans van Manen in zijn Grosse Fuge aan de muziek gelijkwaardige dans maakte. Zijn ballet, twintig jaar oud inmiddels, heeft de tijd met gemak doorstaan. Misschien mag je zo'n eis er niet aan stellen, maar die kwaliteit lijkt Erts mij niet te hebben.