Vladimir Kramnik, een wijze zeventienjarige

Toen Judit Polgar de negende matchpartij tegen Spasski na een paar bange avonturen remise had gehouden, zei de Hongaars-Amerikaanse grootmeester Pal Benkö: ""Ze is als een jong hondje dat onbekommerd de straat op rent en niet weet dat het overreden kan worden. Dat je geraakt kan worden, dat leert een schaker pas op latere leeftijd.'' En dan is hij zijn onbevangenheid kwijt en gaat alles moeilijker, bedoelde Benkö waarschijnlijk. In de tiende partij werd Judit toch nog geraakt, maar toen kon het al geen pijn meer doen, want ze had de match al gewonnen. Die laatste was eigenlijk alleen een demonstratiepartij, al telde hij wel mee voor de uitslag, die tenslotte 5,5-4,5 voor Judit Polgar werd.

De jongste grootmeester aller tijden, kampioen van Hongarije, winnaar van Hastings, overtuigend winnaar van een match tegen een oud-wereldkampioen. Het is niet gering voor een zestienjarige. Toch hoor je zelden een deskundige die haar een kans geeft om ooit wereldkampioen te worden. Kramnik, Anand en Ivantsjoek worden vaak genoemd als kandidaten. Polgar alleen door leken. Het lijkt me een geval van vrouwendiscriminatie, die rotsvaste overtuiging dat het met haar nooit wat zal worden, wat ze intussen ook presteert.

Wit Judit Polgar-zwart Spasski, achtste partij.

1. e2-e4 e7-e5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. Lf1-b5 a7-a6 4. Lb5-a4 Pg8-f6 5. 0-0 Lf8-e7 6. Tf1-e1 b7-b5 7. La4-b3 d7-d6 8. c2-c3 0-0 9. h2-h3 Pc6-b8 10. d2-d4 Pb8-d7 11. Pb1-d2 Lc8-b7 12. Lb3-c2 Tf8-e8 13. Pd2-f1 Le7-f8 14. Pf1-g3 g7-g6 15. b2-b3 In de tweede matchpartij, die door Polgar gewonnen werd, werd nu 15...Lf8 16. d5 gespeeld. 15...d6-d5 Ook deze stelling heeft Judit al eerder gehad, tegen Beljavski, München 1991. Ze deed toen 16. exd5. Beljavski won. 16. Lc1-g5 h7-h6 Dat gaf Beljavski aan in zijn commentaren bij die partij in Informator 51. Hij hield alleen rekening met 17. Lxf6, maar Judit Polgar heeft een verrassing voorbereid: 17. Lg5-h4

Zie diagram 1

Een curieuze zet, want zwart kan nu een stuk winnen met 17...g5. Maar blij met die stukwinst kan zwart niet zijn, want het is duidelijk dat hij na 18. Pxg5 hxg5 19. Lxg5 aan grote gevaren is blootgesteld. Even duidelijk is het dat Judit Polgar deze variant na de nederlaag tegen Beljavski thuis heeft voorbereid. Wat dan? Nu zwart langs de diagonaal d8-h4 gepend is, dreigt het zenuwblokje d4 e4 d5 e5 in zijn gezicht te exploderen.

Spasski slaagt er niet in een oplossing van het probleem te vinden. 17...d5xe4 18. Pg3xe4 g6-g5 Nu is het offer op g5 veel minder goed voor wit, en als ze haar loper terug zou moeten trekken, zou zwart ook tevreden kunnen zijn. 19. d4xe5 Maar dit is de weerlegging. Wit offert toch een stuk, maar nu slechts tijdelijk. 19...Pf6xe4 20. Lc2xe4 Lb7xe4 21. Te1xe4 g5xh4 22. Te4-d4 Te8-e7 23. e5-e6 f7xe6 24. Pf3-e5 Zo wint ze het stuk terug, en zwart houdt een volkomen ontwrichte pionnenstelling over. 24...Te7-g7 25. Td4xd7 Dd8-g5 26. Dd1-f3 Ta8-d8 27. Td7xg7+ Dg5xg7 28. Ta1-e1 Lf8-c5 29. Pe5-g4 Dg7-g6 30. Df3-f4 Lc5-b6 31. Pg4xh6+ Kg8-g7 32. Df4xh4 Dg6-f6 33. Df4xf6+ Kg7xf6 Twee van de drie zwakke zwarte pionnen zijn gesneuveld. Wit staat duidelijk gewonnen. 34. Te1-e2 Td8-d1+ 35. Kg1-h2 Td1-c1 36. g2-g4 Tc1xc3 37. h3-h4 Tc3-d3 38. g4-g5+ Kf6-e7 39. g5-g6 Ke7-f8 40. Te2xe6 Td3-f3 41. Ph6-g4 Tf3-f5 42. Kh2-g3 Zwart gaf op.

Wel getuigd van zijn respect voor Judit Polgar heeft Vladimir Kramnik, de zeventienjarige jongeman die door Kasparov de meest waarschijnlijke volgende wereldkampioen is genoemd. ""Ze is zeer begaafd, misschien even begaafd als Kasparov,'' zei Kramnik over haar in een interview. Even daarvoor had hij gezegd dat Kasparov de grootste schaker aller tijden is. Niet iemand wie het succes naar het hoofd is gestegen, deze Kramnik. ""Ik ben nog lang niet zo goed als Kasparov zegt.'' Hij heeft nooit een schaakidool gehad en zou dat ook beslist niet willen. Welk boek zou hij leergierige schaakstudenten aanraden? ""Ik raad niets aan. Ik kan alleen zeggen dat ik zelf Nimzowitsch intensief bestudeerd heb.''

Het klinkt allemaal bijzonder wijs en rijp voor een zeventienjarige. Hij is nu zesde op de wereldranglijst, maar hij ziet nog wel vooruitgang in de toekomst. Sinds kort heeft hij een computer aangeschaft. Thuis in Toeapse aan de Zwarte Zee moest hij altijd op de vloer studeren, omdat er in de twee-kamerflat van zijn ouders geen plaats voor een schaaktafel was. Hij denkt er over om naar Duitsland te emigreren, waar hij nu al in de Bundesliga speelt. Volgende week komt zijn eerste grote vuurproef tegen de wereldtop: het supertoernooi in Linares, dat dinsdag begint. In mei zullen we hem in Amsterdam aan het werk zien.

Kramnik heeft zoveel gewonnen de laatste tijd, dat het misschien vreemd is om nu een al maanden oude remisepartij van hem af te drukken. Maar het is wel een fantastische partij. John Nunn gaf in British Chess Magazine, december 1992, vijf bladzijden analyses. Ze zijn me een onmisbare richtlijn geweest, maar ik kan er helaas maar heel weinig van overnemen.

Wit Nunn-zwart Kramnik, Bundesliga 1992

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 Pg8-f6 5. Pb1-c3 d7-d6 6. Lc1-g5 e7-e6 7. Dd1-d2 a7-a6 8. 0-0-0 h7-h6 9. Lg5-f4 Lc8-d7 10. Pd4xc6 Ld7xc6 11. f2-f3 d6-d5 12. Dd2-e1 Lf8-b4 13. a2-a3 Lb4-a5 14. Lf4-d2 Dd8-e7 15. e4-e5 Pf6-d7 16. f3-f4

De meest gebruikelijke zet is hier 16. Kb1, maar Nunn schrijft dat hij in principe niet houdt van zulke trage zetten. Onheilspreventie is niet zijn sterke kant, hij gaat het liefst rechtstreeks op zijn doel af, en dat doel is altijd de vijandelijke koning. 16...b7-b5 17. Pc3-e2 La5xd2+ 18. De1xd2 0-0 19. Pe2-d4 Tf8-c8 20. Lf1-d3 Pd7-c5 21. Kc1-b1 Nu moet hij toch, vanwege de dreiging 21...Pxd3 22. Dxd3 b4. 21...Lc6-d7 22. g2-g4 Ta8-b8

Beide partijen staan klaar voor de aanval. Nu komt drie zetten lang een merkwaardig soort spiegelschaak, waarbij het lijkt of de regels zwart verplichten om precies hetzelfde te doen als zijn tegenstander. 23. g4-g5 b5-b4 24. g5xh6 b4xa3 25. b2-b3 g7-g6 26. h2-h4 Pc5-a4 De imitatieplicht is weer afgeschaft, anders had hij 26...a5 moeten doen. 27. Td1-g1 a3-a2+ 28. Kb1-a1 De7-a3 29. Dd2-c1 Da3-b4 30. Pd4-e2 Pa4-c5 Met de dreigingen 31...Pxd3 en 31...Pxb3+. Zwart lijkt het eerst te komen met zijn aanval.

Zie diagram 2

31. Tg1xg6+ Maar ook wit zit niet stil. Nunn had de variant 31...fxg6 32. Dg1 Kh8 33. Dxg6 Pxb3+ 34. cxb3 De7 35. Dg5! berekend, die volgens zijn aantekeningen in BCM gunstig voor wit is. 31...Kg8-h8 32. Tg6-g7 Pc5xb3+ 32...Pxd3 33. Dg1 zou tot geweldige verwikkelingen leiden, die volgens Nunn goed voor wit uitvallen.

33. c2xb3 Tc8xc1+ 34. Th1xc1 Db4xb3 35. Tg7-h7+ Kh8-g8 36. Tc1-g1+ Kg8-f8 37. Th7-h8+ Kf8-e7 38. Th8xb8 Db3xd3 Na 38...Dxb8 39. h7 zou de witte h-pion veel te sterk zijn. 39. Tg1-c1 Koerst op remise af. Hij liet 39. Tb2 na, omdat dan 39...Lb5 te sterk zou zijn. 39...Dd3xe2 40. h6-h7 De2-d2 41. h7-h8 D Remise, zwart moet eeuwig schaak houden.