Uitvoering Oedipus Rex als clip in beeld gebracht

Oedipus Rex: Zondag Ned.3, 12.45-13.45 uur.

Oedipus Rex van Igor Strawinsky, dat zondag door de NOS-tv wordt uitgezonden in de opera-matinee, is geen opera. De componist noemde zijn werkstuk zelf een "opera-oratorium' en een “streng vocaal concert.” Maar Oedipus Rex was wel bedoeld om monumentaal te worden geënsceneerd in het theater, zij het volstrekt statisch.

Het was muziek om naar te kijken met onverstaanbare teksten in het Latijn, de handeling wordt toegelicht door een explicateur in de taal van het publiek. De zangers dienden maskers te dragen en staande op voetstukken standbeelden te lijken, alleen zichtbaar als ze zongen, want slechts dan zou het gordijn waarachter elk stond even opengaan. De gezichten van de koorleden moesten verborgen zijn achter rollen tekst. Niets mocht de aandacht afleiden van de fatale ontwikkeling van het noodlottige drama. Strawinsky had ook absoluut niet de bedoeling om de gevoelens van het publiek te bespelen.

De eerste uitvoering van Oedipus Rex, in 1927 tijdens een gala-voorstelling in het Théâtre Sarah Bernhardt was dan ook geen succes. Daarvoor weken vorm en inhoud van het werk te veel af van de verwachtingen van het feestende publiek dat hier het twintigjarig bestaan vierde van de Ballets Russes van Serge Diaghilev. Oedipus Rex, een persoonlijk cadeau aan Diaghilev van Igor Strawinsky en tekstschrijver Jean Cocteau, volgde op een kleurrijke uitvoering van het ballet De Vuurvogel. De mislukking was groter dan Strawinsky zelf al had gevreesd, maar was aan de andere kant ook weer niets in vergelijking met het schandaal en het geruchtmakende pandemonium dat veertien jaar eerder ontstond bij de wereldpremière van Le Sacre du Printemps door de Ballets Russes in de choreografie van Nijinsky.

Diaghilev noemde Oedipus Rex terecht “een zeer macaber cadeau.” Het verhaal naar Sophocles behelst de bekende Oedipus-stof: om het noodlot te ontgaan is Oedipus als kind ver buiten Thebe opgegroeid, uiteindelijk heeft hij toch zijn vader Laius vermoord, is getrouwd met zijn moeder Jokaste en brengt daarmee onheil over Thebe. Tenslotte komt de waarheid aan het licht: Jokaste pleegt zelfmoord, Oedipus steekt zich de ogen uit en verlaat de stad.

Anders dan de prachtige en rechtlijnige zwart-wit uitvoering die Oedipus Rex in Carré tijdens het Holland Festival 1982 kreeg in decors en regie van Harry Wich, is de vorig jaar opgenomen Japanse versie die de NOS zondag uitzendt geheel in strijd met bijna alles wat Strawinsky voor ogen had. Regisseur Julie Taymor vermengt Japanse en Griekse elementen tot een rusteloos ballet, bovendien als een clip in beeld gebracht. Alles wordt overdadige illustratie van wat Strawinsky juist zorgvuldig had geabstraheerd: de "maskers' - citaten van de Cycladische beeldhouwkunst - worden hier opzichtige hoofdtooien boven de expressieve gezichten van zangers als Philip Langridge (Oedipus) en Jessye Norman (Iokaste). Ook in de muzikale uitvoering onder leiding van Seiji Ozawa overheersen lyriek en gevoelens, niet de voorgeschreven genadeloze gestrengheid.

Wat moet men daarvan denken? Strawinsky zelf was al gaan twijfelen en reviseerde in 1948 de partituur. Zijn assistent Robert Craft vond het echter geen verbetering. Strawinsky haatte inmiddels de explicateur, evenals de tekst van Cocteau en de sentimentaliteit van het slot, waarbij de Thebanen de vertrekkende Oedipus zeggen van hem te hebben gehouden.