"Een mes zoeken kost te veel mankracht'; "Personeel gevangenis staat door het jennen onder zware druk'

ROTTERDAM, 20 FEBR. “We kunnen niet meer spreken van incidenten. Gewelddadige gijzelingen zijn een trend”, zegt B. van Dammis de Geus van de Christelijke Federatie van Overheidspersoneel (CFO). Met drie uitbraken en twee gijzelingen binnen twee dagen is het aantal ontsnapte gedetineerden dit jaar op 18 gekomen.

In Den Bosch werd donderdag een bewaarster door twee gedetineerden onder dreiging van een scherp voorwerp gegijzeld, in Rotterdam deed gistermiddag een met een pistool gewapende gedetineerde, die met drie gijzelaars richting uitgang liep, een poging een teamleider neer te schieten. “Het personeel staat nu wel onder erg zware druk”, zegt een woordvoerster van de AbvaKabo. “Gedetineerden zijn over het hele land aan het jennen, sarren en zuigen. Als je als penitentiair werker voortdurend hoort dat ze je wel even zullen gijzelen, wordt het moeilijk echte dreigementen er tussenuit te halen.”

Het aantal gewelddadige ontsnappingen neemt de laatste jaren toe, het aantal uitbraken daalt. In 1984 ontsnapten er nog 118 gedetineerden, in 1988 waren dat er 82, vorig jaar 44. Het aantal cellen nam tussen 1988 en 1992 toe van 4.432 tot 6.700.

De beveiliging in de Nederlandse gevangenissen wordt geacht zo effectief te zijn dat alleen gijzelingen of spectaculaire hulpmiddelen als helikopters de gedetineerden nog een vluchtweg bieden. Toch zijn een groot deel van de uitbraken dit jaar nu juist van het type dat J.J.M. Helgers, directeur van de penitentiaire inrichtingen Oosterhoek te Grave en Zeeland (Noord-Braband), als "folkloristisch' omschrijft. Drie gedetineerden konden deze maand met een vorkheftruck over de muur van strafgevangenis Esserheem uit Veenhuizen komen en in de Overamstel ontsnapten zeven gevangenen met geknoopte lakens. Gisteravond wist een gedetineerde uit de strafgevangenis in Zwaag te ontsnappen door een plafondrooster op te tillen.

Het toenemende geweld tegen bewaarders baart Justitie echter meer zorgen. Helgers: “Het is maatschappelijk niet acceptabel dat elke gijzeling slaagt, zoals nu het geval is. Al moet wel gezegd worden dat tegenover elke geslaagde gijzeling een gijzeling staat die wordt voorkomen. Daarover bestaan geen statistieken, omdat we dat binnen de gevangenismuren afhandelen. Dan volgen interne maatregelen, zoals overplaatsing naar een strenger regime.”

Helgers schreef in januari in deze krant over het verdwijnen van de "oude eerlijke boef'. Door de verharding van de criminaliteit, het grote aantal verslaafde gedetineerden en de toestroom van buitenlandse criminelen zonder wortels in de Nederlandse samenleving schiet volgens Helgers het huidige Nederlandse strafbeleid tekort.

Hij pleit voor speciale afdelingen voor vluchtgevaarlijke gedetineerden, met een stringenter regime dan de huidige EBI's (Extra Beveiligde Inrichtingen, red.). Het beleid van Justitie lijkt ook die kant op te gaan. “Selectie wordt een belangrijk instrument”, denkt Helgers. “Voor die zware groep gedetineerden moet je niet alleen denken aan overdekte luchtplaatsen of beter opgeleide bewaarders. Belangrijk is ook dat de te ver doorgeschoten rechtsbescherming voor deze gevangenen ingeperkt wordt. Als ik nu een gedetineerde beperkingen opleg in de bezoekregeling, kan hij die in een maand via het beklagrecht tenietdoen.”

Ook tegen gijzelingen kunnen volgens Helgers concrete voorzorgsmaatregelen genomen worden. “Minder gemeenschappelijke activiteiten, waarbij bewaarders onvoldoende overzicht hebben en minder artikelen in een cel. Ga je nu op zoek naar een verdwenen mes, dan kost dat teveel mankracht.” Ook het bewapenen van bewaarders moet volgens Helgers in overweging worden genomen. “Al is dat een moeilijk punt want je kunt voor situaties komen te staan dat je gegijzelde collega's in gevaar brengt.”

Bij Justitie wordt sinds de gewelddadige ontsnappingen uit strafgevangenis de Grittenborgh in januari gestudeerd op methoden om de Nederlandse bewaarders te beschermen. Op korte termijn zal EBI-personeel een cursus gaan volgen die hun weerbaarheid bij gijzelingen moet vergroten. Minister Hirsch Ballin (justitie) wil het recht op vervroegde invrijheidstelling intrekken bij (gewelddadige) ontsnappingen en de straf op hulp bij ontsnappingen verhogen van twee jaar naar vier jaar. Dat voorstel moet nog in de Tweede Kamer worden besproken. Voor de zwaarste categorie gedetineerden zullen aparte EBI's worden gebouwd bij Vught en Lelystad.

Een verscherpt beleid zou tot een verharding tussen gedetineerden en bewaarders kunnen leiden, vreest Helgers. “Dat is dan de prijs die we moeten betalen”. Wel huivert hij voor de "Amerikaanse taferelen'. “Bewaarders die zonnebrillen dragen om oogcontact met gedetineerden te vermijden. De bewaarder is geen persoon meer maar een uniform, een symbool. Het volledig vermijden van persoonlijk contact is een recept voor meer geweld, opstand en gijzeling.”