Doebele en Schmidt op zoek naar moderne eenzelvigheid

'De worm in het zijn', zondag, Ned.3. 21.40-22.40u.

De tweevoudige Nipkowschijfwinnaars Thomas Doebele en Maarten Schmidt (Havo 4, een klas apart) vormen al jaren een hecht duo. Bescheidenheid zal hen eeuwig beletten zichzelf te afficheren als de beste makers van Nederlandse televisiedocumentaires, maar hun nieuwste film De worm in het zijn (met als ondertitel: Buitengesloten of afgehaakt), bevestigt hun voortreffelijke reputatie. In een portret van vijf landgenoten, die allen door uiteenlopende, nauwelijks nader verklaarde omstandigheden in een sociaal isolement zijn terechtgekomen, betonen cameraman Schmidt en geluidsman Doebele zich wederom discrete en tedere observatoren van vergeten mensen. Er is maar een moment in de film dat de emoties een van de geportretteerden te machtig worden en dan zoomt Schmidt meteen uit, om even later zorgvuldig weer dichterbij te sluipen. In het tijdperk dat de banaalste zieleroerselen van onbekende helden breed uitgemeten, om niet te zeggen: geprostitueerd plegen te worden in de vorm van "reality television' kan de fluisterende benadering van Doebele en Schmidt niet genoeg geprezen worden.

De worm in het zijn ontleent zijn titel aan de theorie die een van de geportretteerden, een filosoof die al anderhalf jaar bij Rembrandtesk fakkellicht aan een boek werkt, omdat hij de elektriciteitsrekening niet meer kan betalen, bij Sartre gelezen meent te hebben. De auteur bestudeert het gebied "tussen nul en niet-nul' en meent daar een worm waar te nemen, die ook wel eens een olifant zou kunnen worden.

Op relatief minder abstract niveau vragen ook de andere vier hoofdpersonen zich af wat de zin van hun bestaan nog kan zijn. Gebrek aan wisselwerking met de rest van de samenleving heeft hen gevoerd naar een eigen logica, die soms aan de poëzie grenst. Een 86-jarige oude vrouw praat in zichzelf over het verleden en stelt dat de dood beter is dan een droevig leven. Een visser in de WAO komt nooit meer de deur uit en troost zich met de radio en een portret van zijn dochter. Een gedesillusioneerde vrouw van middelbare leeftijd woont op een onbewoond eiland tussen waterhoentjes en eenden, en wijt haar ongeluk aan de erfzonde. Een eenzelvige dertiger op een woonboot werkt nog wel, maar zegt eigenlijk niemand te kennen. Achter zijn computer droomt hij ervan meegenomen te worden door een buitenaards ruimteschip.

Naast het element van het falen van wat tegenwoordig "zingeving' heet, visualiseren Doebele en Schmidt de contactarmoede door blikken uit het raam, waar "de anderen' hun geregelde leven leiden. Ook het televisievenster speelt bij ieder van de hoofdpersonen zijn surrogaatrol. Een dan zijn er nog de dieren, die ook al niet over het eeuwige leven blijken te beschikken.

De worm in het zijn is een bijna absurdistisch verslag van de extreme consequenties van een geseculariseerde, geatomiseerde en zinloze samenleving. Op de soms naar het cliché neigende toepassing van achtergrondmuziek na (zonder Chopin is het al droevig genoeg), hebben Doebele en Schmidt opnieuw monumentale televisie tot stand gebracht, schokkend, prachtig en doodsimpel.