"DE BOOT IS NOG LANG NIET VOL'; Daniel Cohn-Bendit over het multiculturele Duitsland

Heimat Babylon. Das Wagnis der multikulturellen Demokratie door Daniel Cohn-Bendit en Thomas Schmid 384 blz., Hoffmann und Campe 1992, f 54,60 ISBN 3 455 08444 3

"De kern van het immigratie probleem is dat je alleen Duitser kunt worden als je Duits bloed hebt', zegt Daniel Cohn-Bendit als hij eindelijk de hectische werkelijkheid kan afschudden en op zijn bureaustoel neerzakt. ""Duitsland heeft een rechtssysteem dat het buitenlanders onmogelijk maakt de status van gast-arbeider ooit kwijt te raken.' Achter hem aan de muur staart een sombere bondskanselier Kohl de kamer in: "Kanzlerdämmerung' in het werkvertrek van de voormalige studentenleider. Onlangs schreef "Rode Danny' samen met de auteur Thomas Schmid Heimat Babylon, een uitputtend werk over buitenlanders in Duitsland. Het maakte grote indruk en werd ogenblikkelijk door Die Zeit uitgeroepen tot ""het belangrijkste boek van 1992'. Cohn-Bendit is niet moe zijn vinger op de kern van de zaak te leggen: ""Een Turk die in Duitsland is geboren, kan geen Duitser worden, dus ook niet stemmen of gekozen worden, ook al woont hij er twintig jaar. Maar een Aussiedler, een volksduitser, die zijn leven lang in Oost-Europa heeft gewoond en de Duitse taal nauwelijks spreekt, krijgt automatisch een Duits paspoort omdat er Duits bloed door zijn aderen stroomt. Dat is idioot want zeker zeventig procent van de buitenlandse kinderen is in Duitsland geboren, maar zij hebben geen burgerrechten. Zo creëert Duitsland zijn eigen buitenlanders.'

Ondanks zijn 48 jaar is zijn krullebol nog even rossig als vroeger. Druk gebarend en rommelend in een agenda, haast hij zich van telefoontje naar telefoontje en van afspraak naar afspraak. Daniel Cohn-Bendit is moeilijk te vangen. Nu eens maakt hij een film, dan weer is hij in Parijs of Marokko, zit hij ondergedoken in de immigrantenbuurten van Frankfurt of verzorgt hij zijn zoontje die plotseling ziek geworden is. ""Bonjour, c'est Dany', begroette hij me in zijn kantoor in de Duitse bankiersstad, terwijl hij struikelde over het kinderspeelgoed.

De revolutionair van gisteren marcheert weliswaar als gerespecteerd politicus door de instituties, maar is nog even provocerend als in de meidagen van 1968 toen hij in Frankrijk als een moderne Danton tegen het establishment streed. De oorlog in het oude Joegoslavië? ""Het is de hoogste tijd om gewapend in te grijpen', vindt Cohn-Bendit. Van wie is Duitsland? ""Niet alleen van de Duitsers. Het is ook van de Turken, Grieken en Spanjaarden die allang in Duitsland wonen.' Is de boot vol? ""Welnee! Nog lang niet.'

STORMACHTIG

In hun boek beschrijven Cohn-Bendit en Schmid uitvoerig hoe de immigratie vanuit Zuid-Europa naar Duitsland in de jaren vijftig begon en de daarop volgende dertig jaar stormachtig groeide. Nieuwe buitenlanders blijven komen - gemiddeld zo'n 450.000 per jaar - en dat stelt de Bondsrepubliek voor grote problemen. Waar het om gaat, onderstrepen de auteurs, is echter dat Duitsland officieel 6,5 miljoen immigranten telt maar jaarlijks slechts zo'n 30.000 buitenlanders Duitser laat worden.

Sinds de rood-groene coalitie in Hessen regeert, is Cohn-Bendit speciale adviseur van de burgemeester in Frankfurt op het gebied van alloch-tonenvraagstukken. Daarnaast is hij gemeenteraadslid en de drijvende kracht achter de oprichting van het Bureau voor Multiculturele zaken, het enige in zijn soort in Duitsland. Deze morgen is hij in zijn element. De Groenen hebben van "de buitenlanders' een landelijk issue gemaakt. Allerlei kwesties die in Heimat Babylon worden aangesneden, wil de partij aankaarten: afschaffing van bloedverwantschap om Duitser te kunnen worden, de mogelijkheid om een dubbel staatsburgerschap te krijgen, geen germanisering van buitenlanders maar integratie met behoud van culturele identiteit.

Zelf is Cohn-Bendit ook een immigrantenkind. ""Ik ben een bastaard', grinnikt hij. Zijn ouders waren Duitse joden die naar Frankrijk emigreerden toen de nazi's in 1933 de macht grepen. Tijdens de hoogtijdagen van de studentenonlusten haalde hij zich de gramschap van de Franse autoriteiten op de hals en werd hij het land uitgewezen. Hij trok naar Frankfurt waar zijn ouders vandaan kwamen, leefde een poosje in een commune, werkte in een kindercrèche - want wilde je de maatschappij verbeteren moest je bij "het begin' beginnen en werd actief in de plaatselijke politiek. In Frankfurt voert Cohn-Bendit nu op kleine schaal uit wat de politieke leiders in Bonn volgens hem in heel Duitsland zouden moeten doen: een kleinschalig, maar "offensief' beleid om de integratie van buitenlanders te bevorderen, in de wijken, op scholen, en ""bij de mensen thuis'. De nacht tevoren, vertelt hij, hebben Skinheads in de omgeving nog een afficheplakker in elkaar geslagen en leuzen geschreeuwd als "Duitsland voor de Duitsers' en "Weg met buitenlanders'.

U noemt in uw boek de multiculturele samenleving een uitdaging. Wijst de aanhoudende agressie tegen immigranten niet eerder op een schrikbeeld?

""Zeker niet. Het gaat er niet om of we voor of tegen zo'n samenleving zijn. We léven allang in een multiculturele maatschappij en dat is het gevolg van maatregelen die jaren geleden genomen zijn. Dat proberen we in ons boek aan te tonen. We moeten die werkelijkheid gewoon onder ogen zien.

""Ik zeg niet dat alles vreedzaam en harmonieus zal verlopen, want een multiculturele samenleving is per definitie een conflictmaatschappij. Het gaat erom dat politici aan de realiteit een positieve wending weten te geven. Tot nu toe hebben ze het laten afweten. Politici hebben de immigratie jarenlang genegeerd. Nu er na de val van de Muur geweld tegen buitenlanders ontstaat, raken ze in paniek en willen ze de grenzen dichtgooien. In plaats daarvan zouden ze beter plannen kunnen maken hoe de immigratie in goede banen kan worden geleid en hoe de oorzaak van de agressie tegen vreemdelingen kan worden aangepakt.

""Hier in Frankfurt hebben we tot nog toe veel minder rellen gehad tegen buitenlanders dan in de rest van het land, terwijl 27 procent van de 650.000 inwoners uit buitenlanders bestaat: Joegoslaven, Turken, Italianen, Grieken en Marokkanen. Dat komt omdat er in deze stad traditioneel een toleranter klimaat heerst en politici helder optreden. Er wordt een gerichte politiek gevoerd om buitenlanders te integreren en toch hun eigen cultuur te laten houden. Voor tal van problemen - tussen Duitsers en buitenlanders, op scholen of binnen immigrantengezinnen zelf - wordt waar mogelijk een concrete oplossing gezocht. Wat hier in de stad gebeurt, is uitzonderlijk, maar het kan natuurlijk pas echt effect hebben als zo'n beleid in het hele land wordt uitgevoerd.'

Politici beweren dat de grote toestroom van immigranten de oorzaak van het groeiend racisme is. De politieke stabiliteit van Europa zou gevaar lopen als het aantal legale en illegale migranten blijft groeien.

""Dat wordt beweerd ja, maar het klopt niet', zegt Cohn-Bendit fel. ""Er bestaat geen samenhang tussen het aantal buitenlanders en de mate van vijandigheid tegen hen. Die indruk wordt voortdurend gewekt, zeker na de gewelddadigheden in Hoyerswerda, Rostock en Mölm, maar het is niet zo. Het voormalige Oost-Duitsland is het beste voorbeeld. Toen de DDR werd opgeheven woonden daar ruim 190.000 buitenlanders, slechts 1,2 procent van de bevolking. In de oude Bondsrepubliek was dat percentage met 7,7 procent veel hoger. Sinds de eenwording is het aantal buitenlanders in het oosten van Duitsland sterk teruggelopen omdat veel Mozambikanen, Vietnamezen, Cubanen en Angolezen weer naar hun vaderland zijn teruggekeerd. En toch weerhoudt dat Skinheads of door voormalige SED-leden opgehitste Republikaner er niet van te beweren dat de Oostduitse boot "overvol' is. Dat slaat nergens op.'

Immigratie levert vooral spanningen op in tijden van maatschappelijke onzekerheid, schrijft u.

""Duitsland wordt steeds voorgesteld als het enige land dat zich vijandig tegenover migranten opstelt. Maar ook in andere Europese landen is een hardere houding tegenover buitenlanders ontstaan. Het racisme heeft wortels in het feit dat mensen bang zijn. Het is de romp van de maatschappij die reageert op de snelle veranderingen in de wereld. Mensen kampen met diepgaande maatschappelijke onzekerheid, ze hebben woonproblemen, zijn somber over de economie, hun baan, hun hele toekomstperspectief.

""De dagelijkse prestatiemaatschappij ervaren velen als heel zwaar. Je slaagt of je slaagt niet. Veel mannen blijken ook gebukt te gaan onder wat zij ervaren als het mislukken van hun rol als man. Ze zijn werkloos en hebben een vrouw die werkt. Dat alles roept irrationele angsten op die worden afgewenteld op de buitenlanders. Onzin natuurlijk, maar het verschijnsel is al heel oud.'

Het gevoel van bedreiging op het gebied van werk of woonruimte is wel een maatschappelijke realiteit.

""Ja, ja, dat valt niet te ontkennen. Maar iedereen, de politici voorop, spelen in op al die angsten. Daar heb ik zo genoeg van. De Groenen zijn voortdurend bang dat de wereld ondergaat, de christen-democraten waarschuwen dat de economie op springen staat, de sociaal-democraten vrezen weer dat de verzorgingsstaat kapot gaat. Ze moeten de waarheid eens durven zeggen en niet al die angsten voeden die bij iedereen wel in meer of mindere mate leven.'

De waarheid?

""Politici hebben de werkelijke problemen die de immigratie met zich meebrengt veronachtzaamd. Ze hebben bij voorbeeld geen programma's gemaakt om de sociale spanningen in de steden te verminderen. De agressie tegen buitenlanders is ook een revolte van de minst bevoorrechten in de samenleving. Er is een sub-proletariaat ontstaan dat direct met de immigranten moet concurreren. Zij voelen zich dubbel gediscrimineerd. Ze zijn al arm en hun kinderen zitten op scholen met een hoog aantal buitenlanders. Dat drijft ze in de armen van extreem-rechts.

""De angstgevoelens van die onderklasse moet je met concrete plannen te lijf gaan, plannen om oude en vervallen stadswijken leefbaar te maken, om problemen op scholen met veel buitenlandse kinderen te verminderen, om de gezondheidszorg in wijken te verbeteren, om immigranten beter te integreren via allerlei cursussen zodat ze de taal goed leren spreken, zonder dat ze hun eigen cultuur en religie verliezen.'

Dat klinkt eenvoudiger dan het is, lijkt me.

""Helaas leven we in een egoïstische maatschappij, waarin iedereen alleen maar meer wil. De rijke middenstand wil niet delen en de laagste inkomensgroepen gaan elkaar te lijf. Als we dit alles laten lopen en alleen maar roepen dat het mis gaat, dan gáát het een keer mis. Maar je kan uitbarstingen en confrontaties ook verhinderen.

""De grote volkspartijen, ook de Partij van de Arbeid in Nederland, zijn fantasieloos. Ze grijpen terug naar populistische leuzen. Ze roepen dat de illegalen het land uit moeten en de deur voor nieuwe immigranten op slot moet. Je kunt ook prikkeldraad spannen, of Honecker terugroepen en een muur om het land bouwen. Maar de illegalen komen toch. Dat probleem gaat niet weg door een simplistische oogkleppen-opstelling.

""Deze samenleving moet een sterker sociaal profiel krijgen. Dat is de belangrijkste opgave. Een profiel waarbij sociale gerechtigheid gecombineerd wordt met solidariteit. Als dat niet lukt, krijgen we ook de werkloosheid nooit onder controle. Mensen mogen niet worden buitengesloten. Dat geldt voor werklozen, sociaal achtergestelden, ouderen en randjongeren net zo goed als voor buitenlanders.'

U pleit voor een oplossing in Europees verband.

""Er moet een Europese immigratiewet komen waarin bepaald wordt hoeveel buitenlanders elk land kan opnemen, waar er werk voor ze is. Ook moet gepraat worden met de landen waar de vluchtelingen vandaan komen, of daar programma's kunnen worden opgezet. Dan heb je een filter. En Duitsland zelf moet de immigratie aan regels binden in plaats van aan de bloedband die allerlei onheuse migranten binnenlaat. Ik ben helemaal niet bang voor strengere controles langs de grenzen, maar daarmee houdt het niet op. Dan begint het pas. Er moet geïnvesteerd worden in praktische plannen.

""Neem de situatie hier in Frankfurt: ruim veertig procent van de leerlingen op lagere scholen is buitenlands. In sommige wijken is dat zelfs zeventig procent. Leraren, kinderen, maar ook ouders zijn daar niet op voorbereid. Dat kun je oplossen door bij voorbeeld twee docenten voor de klas te zetten. Of mensen aan te stellen die op scholen sociaal werk verrichten. Dat zijn concrete maatregelen om problemen op te lossen.

""Laatst belde een lerares ons op die problemen had met een Marokkaans meisje. Haar vader had haar uitgehuwelijkt en wilde haar van school halen. Dan sturen wij, het bureau voor Multiculturele zaken, een hulpverlener naar die familie om te bemiddelen. Wat er dan gebeurt? Praten, praten, praten, net zolang tot je eruit bent.

""De grootste problemen doen zich inderdaad voor tussen de eerste generatie en de tweede, tussen Turkse en Marokkaanse ouders en hun kinderen, vooral hun dochters. De levensvoorstelling die deze meisjes hier op school ontwikkelen is zo tegenstrijdig aan die van hun ouders dat het vaak op conflicten uitloopt. Meisjes blijven op school hangen omdat ze niet naar huis willen of lopen weg en komen dan bij ons.

""De groep islamieten hier in de stad heeft grote problemen. Sommige Duitsers zeggen: dat hebben ze aan zichzelf te wijten want ze willen niet integreren. Dat klopt niet helemaal. De tweede generatie wil graag leren, de taal spreken, ze willen hier werken. Maar wij moeten ze leren dat bij ons staat en religie gescheiden zijn. Als wij ze de westerse ideeën niet bijbrengen, kunnen we hen niet verwijten dat ze zich afzonderen. Wij kunnen niet verwachten dat deze mensen zo maar assimileren.

""Het sterkste wapen voor integratie is volgens mij de democratie. Wij moeten de immigranten onze democratische rechten aanbieden, dus ook het staatsburgerschap, en dan moeten zij zich ook houden aan alle democratische plichten.'

De grens tussen assimilatie en afzwering van de eigen waarden is in de dagelijkse werkelijkheid moeilijk te trekken.

""Ik strijd er voor dat islamieten hun eigen cultuur niet opgeven, dat ze hun eigen religie kunnen uitoefenen, dat er moskeeën komen. De hele geschiedenis van migranten toont aan dat zich vaak dezelfde aanpassingsproblemen voordoen: het gaat steeds om de taal, de godsdienst, de eigen cultuur en om de scholen. Daar moeten we iets van leren.

""Daarom is het ook zo verschrikkelijk wat er in Bosnië gebeurt. Er moet nu een eind komen aan die massamoord. We moeten ingrijpen: de stellingen rondom Serajevo bombarderen en gevangenkampen bevrijden. Dan laat het Westen zien dat het de etnische zuiveringen van de Serviërs niet duldt. De moslims die hier wonen, begrijpen er niets van dat wij maar lijdzaam toezien. Als wij niets doen, verliezen ze alle vertrouwen in ons. Hoe moet ik de houding van het Westen uitleggen aan de ruim dertigduizend Joegoslaven die hier wonen?'

Cohn-Bendit laat het niet alleen bij woorden. Regelmatig trekt hij de oude buurten van Frankfurt in om te bemiddelen bij sociale problemen van immigranten, conflicten tussen buitenlanders en Duitsers te sussen, discussies te houden, een oogje in het zeil bij de Duitse taalles voor Marokkaanse vrouwen te houden, en geld los te peuteren uit de begroting voor zijn bureau. Kort geleden nog organiseerde hij eigenhandig een project voor oudere immigranten; de eerste en vergeten groep van Italiaanse, Turkse en Griekse gastarbeiders die twintig tot dertig jaar in Duitsland hebben gewerkt en nu oud, ziek en uitgeblust aan de kant staan. In hun geboorteland voelen ze zich vreemdeling. Dat zijn ze ook in het Duitse bejaardenhuis omdat ze de taal vaak slecht spreken.

Cohn-Bendit: ""We hebben nu samen met het Rode Kruis een ontmoetingsplaats opgezet in de stad waar oudere immigranten geholpen worden. Vooral vrouwen blijken er slecht aan toe te zijn, ze zijn vaak gescheiden, depressief en heel eenzaam. Deze oudere immigranten voelen zich volkomen ontworteld. Het is onmenselijk om ze links te laten liggen nu ze niet meer produktief zijn.'

Op de deur wordt nerveus geklopt, in de gang wacht een groepje jongeren. De speciale adviseur van de burgemeester moet zich haasten, er dient nog een huurconflict te worden opgelost en een partijbijeenkomst te worden toegesproken. De verkiezingen in Hessen staan immers voor de deur.

""Als de rood-groene coalitie wordt herkozen, doe ik dit nog drie jaar. Dan heeft mijn mars door de politieke instituties lang genoeg geduurd', zegt Cohn-Bendit met een schalks lachje en trapt een voetbal weg uit de kinderhoek. ""Anders word je zo'n aangepaste, traditionele politicus.'

Pagina Z1 en Z2