Bij D66 is alleen de liefde voor de leider verplicht; Een idool met louter vrienden

D66 maakt zich op voor de opmars. Van een oppositiepartij in de marge willen de Democraten regeringspartij in het centrum worden. Maar daarvoor is kader nodig. Potentiële kandidaten offeren hun bloeiende carrières liever niet op aan de politiek. Anderen twijfelen over de structuur van een partij zonder groepsdiscipline. Eén ding verenigt de partijleden: de verering voor Hans van Mierlo. Hij is de onweersproken leider, het gezicht, het levensgevoel. En wie ruzie met Van Mierlo krijgt is passé. Een speurtocht in de mandarijnencultuur van een "leuke' club.

"Waar zijn ze toch allemaal?' Hans van Mierlo kijkt met een vragende blik om zich heen, zijn medewerkers turen al even zoekend rond. Het is dinsdagochtend, een klok boven de deur maakt Van Mierlo duidelijk dat het half elf is geweest. Maar de Savornin Lohmanzaal, de fractiekamer van D66 in het oude Kamergebouw, is nog bijna leeg. Van Mierlo wilde klokke half elf beginnen, er staat veel op de Kameragenda: Daf, Fokker, de Wet Gelijke Behandeling, euthanasie en hij wil het WAO-debat nog nabeschouwen.

Het gaat er rommelig aan toe in de fractiekamer. De medewerkers die al pratend langs de langwerpige vergadertafel van de fractie lopen, gaan eens kijken waar de rest blijft. Vice-fractievoorzitter Gerrit-Jan Wolffensperger werkt nog aan zijn rede over euthanasie, hij komt later. Dick Tommel die zich bezighoudt met Daf praat elders met een radiojournalist, en Louise Groenman die de Wet Gelijke Behandeling in beheer heeft, blijkt de trein te hebben gemist. Ook D66-landbouwer Pieter ter Veer uit Woltersum is vertraagd. ""Jongens, zo kan dat niet'', zucht Van Mierlo. ""We kunnen toch niet vergaderen als de halve fractie er niet is.''

De D66-leider begint maar vast met enkele losse punten. Hij krijgt direct lof toegezwaaid van Aad Nuis, vertrouweling van Van Mierlo. ""Hans, ik heb in de trein je Coornhert-rede nog eens nagelezen. Ik vond het een mooie toespraak.'' Van Mierlo bedankt voor het compliment en gaat verder, terwijl de fractieleden binnendruppelen.

Het geschuif met stoelen gaat door, de Savornin Lohmankamer begint te lijken op een duiventil: als de laatste laatkomers binnenkomen, zijn anderen al weer vertrokken. Het euthanasie-debat kan beginnen als Wolffensperger plaats heeft genomen. Formeel is hij de plaatsvervanger van Van Mierlo, officieus geldt hij als de "kroonprins' maar in D66-kring wordt ook fractiegenoot Jacob Kohnstamm genoemd als mogelijke opvolger. Kohnstamm, fractiewoordvoerder voor volksgezondheid, schetst de common line op ferme toon: ""Gerrit-Jan valt aan en ik verdedig met vuur''. Maar Nuis relativeert de rivaliteit. ""Toe nou jongens, niet overdrijven hoor''.

Van Mierlo is ook vanochtend het centrum van de discussie. Hij voert hij het woord, op een Socratische wijze stelt hij vragen, houdt monologen, vat samen. Intussen is D66-senator Staal aangeschoven. Staal was een week in het buitenland, hij heeft het WAO-debat gemist. ""Ik heb D66 niet in het debat aangetroffen. Ik had de indruk dat we er buiten stonden.'' Van Mierlo geeft toe dat er voor D66 weinig te halen was: ""Numeriek waren we niet nodig voor een meerderheid en we konden en wilden ook geen deals sluiten''. De WAO-nabeschouwing is snel ten einde, voor Daf blijft die ochtend weinig tijd over.

Natte hakken

Gerrit Ybema, financieel specialist van de fractie, zit er soms wat verloren bij. In 1989 werd de Fries op voorspraak van Van Mierlo op de lijst gezet omdat de fractie na het vertrek van Maarten Engwirda geen financieel deskundige meer dreigde te krijgen. ""D66 is een juristenpartij'', zegt Ybema die als twaalfde op het nippertje ("met droge tenen en natte hakken') in de Kamer kwam. Hij probeert het fractiegesprek over economische onderwerpen wat te structureren, over bezuinigingen, financieringstekort, werkloosheid. Maar vaak wordt hij er moedeloos van. Allerlei getallen vliegen door de Savornin Lohmankamer, maar niemand - inclusief Van Mierlo - weet precies hoe het zit. Van Mierlo laat zich over economische thema's voorlichten door VNO-voorzitter Alexander Rinnooy Kan, die zichzelf omschrijft als "snurkend lid' van de partij. Hij is bezig politiek te ontwaken. De werkgeversvoorzitter wordt geregeld op bijeenkomsten van D66 gesignaleerd en geldt inmiddels als kandidaat-minister voor een kabinet met D66.

Er is te weinig sociaal-economische kennis in de fractie, geeft Ybema toe. Hij heeft inmiddels een "economenclubje' opgericht voor steun van buitenaf. ""Er is bij volgende verkiezingen sturing nodig bij het opstellen van de lijst.'' Bij D66 stellen de leden schriftelijk de kieslijst vast, en daarmee kennen de Democraten de meest decentrale kandidaatstelling. Geen bemoeienis van de top, de ledendemocratie is voor D66 heilig, zo vinden de Fundi's. Maar het gevolg kan fataal zijn, zeker als D66 de voorspelde verkiezingszege boekt: in een grote fractie wordt het huidige manco dan nog eens uitvergroot. De Realo's vinden dat er meer sturing moet komen. De enige D66-Europarlementariër Jan Willem Bertens: ""Veel leden kennen de kandidaten niet. Ze krijgen een lijst met namen en pasfoto's en denken: "een leuk gezicht, of een huismoedertje in de politiek is ook niet slecht'. Maar je hebt een werkbare fractie nodig''.

Op het maartcongres bepaalt D66 of er een stemadviescommissie komt die de rij kandidaten ordent. De D66-top is vóór, en heeft al enkele partijprominenten gevraagd beschikbaar te zijn. Engwirda, nu lid van de Algemene Rekenkamer, is bereid en Wim Dik, voorzitter van de Raad van Bestuur van de PTT, is beoogd voorzitter van de stemadviescommissie. Wolffensperger: ""Mijn nachtmerrie is dat er een fractie komt met twintig juristen, vijf milieudeskundigen en geen financieel deskundige''. Maar sturing is in D66 een beladen begrip, voor sommigen zelfs een façade waarachter vriendjespolitiek en handjeklap schuilgaan. Bob van den Bos, senator en medewerker van Clingendael, ziet er niet veel in. ""In een ledendemocratie kiezen de leden.'' D66 heeft ruim 13.000 leden, een kwart van hen vult thuis de stemformulieren in. ""Een stemadviescommissie staat op gespannen voet met het democratisch gehalte van D66.''

Auto met chauffeur

D66 is structuurschuw. De partij heeft lage drempels, is wars van discipline en mist de kweekvijvers waaruit bijvoorbeeld het CDA aankomende politici recruteert. ""Er is een rijke cultuur aan werkgroepjes, knus bij de leden thuis'', zegt het Zuidhollandse Statenlid Eduard Groen. Hij is een jonge en veelbelovende ambtenaar op VROM, voor hem is politiek ""leuk, met leuke mensen''. Netwerken zoals het CDA die kent in onderwijs of gezondheidszorg mist D66. ""D66'ers komen elkaar tegen bij toeval. Wij maken onze kringetjes spontaan, zonder moeten.''

Volgens D66-voorzitter Wim Vrijhoef (40), tevens directeur van de Gelderse Ontwikkelingsmaatschappij, zullen zich "spontaan' genoeg kandidaten melden voor de lijst van 1994. Maar of ze allemaal even gekwalificeerd zijn, vraagt hij zich af. D66 heeft sinds de enorme overwinningen bij de verkiezingen voor de gemeenteraden (1990) en de provinciale staten (1991) een putbron van 867 gemeenteraadsleden, 87 wethouders, 116 statenleden, 6 gedeputeerden, en ook 20 burgemeesters. ""Er is voldoende bestuurlijk kader'', vindt Vrijhoef. Schoorvoetend speurt D66 bestanden na op leden in belangrijke bedrijfsfuncties. Die zijn er voldoende, maar het animo om in de politiek te gaan is gering. De status van het kamerlidmaatschap is de afgelopen jaren flink geërodeerd. Vooral dertigers en jonge veertigers die in de boom van de jaren tachtig lid werden, zijn goed vertegenwoordigd: hoge inkomens en met een flinke maatschappelijke carrière voor de boeg. ""Het probleem is niet: waar haal je ze vandaan maar hoe kun je ze overreden'', zegt Tom Kok. Hij was van 1984 tot 1988 penningmeester van D66, als 35-jarige is hij nu directeur van de verzekeringsmaatschappij FBTO. Kok heeft het gemaakt, verplaatst zich in een auto met chauffeur. Voor hem is politiek een "hobby', voor het Binnenhof voelt hij niets. ""Mijn salaris zou worden gehalveerd, en dan krijg je nog gezeur over een auto. In de politieke top wordt alleen Duisenberg op niveau betaald.''

De voormalige D66-wethouder Nicky van 't Riet loopt wel warm voor het Kamerwerk. Bij de Kamerverkiezingen van 1989 stond ze op plaats 15, en viel buiten de boot. Maar een jaar later werd de bedeesde politica in spe lijsttrekker bij de Utrechtse gemeenteraadsverkiezingen. D66 won flink, Van 't Riet werd wethouder. Vorig jaar trad ze af, na een conflict met de PvdA en de VVD over de aanleg van de sneltram. ""Het was gewoon een vreselijke vorm van machtspolitiek. Echt doodeng'', zegt ze ontdaan van haar avontuur in het stadsbestuur. Begin jaren tachtig werd ze lid van D66. ""D66 is een ideeënpartij, een open partij. De PvdA sprak me niet aan: die drammerige cultuur, die ideologische nestgeur. Ik word daar gewoon misselijk van.''

Als wethouder op wachtgeld doet ze in het hoofdbestuur van D66 de organisatie van de partij. Ze wil het debat in D66 stimuleren en de vorming van partijkader bevorderen. D66 heeft een Politiek Scholings- en Vormingsinstituut (PSVI) dat onder meer "cursussen onderhandelen' belegt voor lokale bestuurders. Vorig jaar werd een bestuurdersvereniging opgericht, met circa 700 leden. ""Lidmaatschap is niet verplicht'', zegt de voorzitter van de vereniging, Sander Brugman, de burgemeester van Bodegraven. ""Het woord plicht past niet zo goed in onze partijcultuur''.

Idool

De politieke koers van de partij is het prerogatief van Van Mierlo. Diens positie is onbetwist, zijn macht onaantastbaar. Hij wordt omschreven als ""geweldig, uniek en van eenzame klasse''. Prominente D66-leden hebben moeite nog een overtreffende trap te vinden om de kwaliteiten van Van Mierlo onder woorden te brengen. D66: een partij zonder ideologie, maar met een idool? Een partij met een leider die een "levensgevoel' belichaamt van zelfstandige individuele burgers met eigen mening? Brugman is onder de indruk als Van Mierlo praat: ""Zijn toespraak is de topper van elk D66-congres. Hij vertolkt een volksgevoel, het idee dat er geen schotten tussen de mensen zijn. En hij zegt het op een prettige manier. Waarom misgunnen andere partijen ons zo'n leider?'' Ook ex-penningmeester Kok is geboeid door Van Mierlo: ""Hij heeft een enorm charisma en een macht aan argumenten. Als hij opstaat, staat een autoriteit op. Hij appelleert aan een gevoel maar moet die snaar ook steeds weer raken''.

Het is bijna een D66-paradox: de zelfstandige individuen koesteren gevoelens van verering voor Van Mierlo, voor de sfeer en ambiance die hij creëert. Als de leider de zaal betreedt wordt het stil, als hij spreekt ontstaat er een soort van mystieke fascinatie. De leden-democratie van D66 spreidt de macht, maar de leider is oppermachtig.

""Met Hans mag je meedenken, hij is gesteld op originele denkers. Maar je mag hem niet openlijk tegenspreken. Daar kan hij niet tegen'', zegt een Kamerlid van D66 dat anoniem wil blijven. Ex-partijvoorzitter Ries Jansen, tevens burgemeester van Krimpen aan de IJssel, meende vorig jaar dat een kabinet van PvdA, D66 en VVD makkelijker tot stand zou komen ""als Wim Kok daar niet bij is''. Jansen kreeg een woedende Van Mierlo aan de telefoon, fractievoorlichter Kees Dietz liet onmiddellijk een persbericht uitgaan om de opmerking van de partijvoorzitter tegen te spreken. Jansen stelde zich daarop niet meer verkiesbaar als D66-voorzitter, officieel wegens "tijdgebrek'. Hij werd gedwongen zijn uitspraak in te trekken en was - zo meldt zijn omgeving - ""behoorlijk aangeslagen''. Jansen werd gedesavoueerd. ""Hij kreeg geen ruimte van de partijleiding en hij kwam tot de conclusie dat er met Van Mierlo niet was te werken, dat hij steeds op zijn afspraken terugkomt''.

Toch was de uitspraak van Jansen niet zo verwonderlijk. Het contact tussen Van Mierlo en Kok is "minimaal' sinds de PvdA zonder D66 ging regeren, en de verhouding met PvdA-voorzitter Felix Rottenberg is verstoord. Rottenberg noemde Van Mierlo ""een commentator in de zijlijn''. De D66-leider was furieus, en belde met PvdA-coryfeën als de Amsterdamse burgemeester Van Thijn en Wim Meijer, momenteel topman bij de Rabobank, om zijn beklag te doen over Rottenberg. Van Mierlo voelt zich onheus bejegend door de PvdA-leiding. ""Jansen zei over Kok wat Van Mierlo dacht'', zegt een D66-lid. ""Maar hij maakte de beginnersfout om het hardop te zeggen''. Jansen verdween van het toneel, de kleurloze Vrijhoef werd de nieuwe uitgekozene. Een tegenkandidaat werd, evenals bij de vorige twee voorzittersverkiezingen van de Democraten, niet gesteld.

""D66 heeft geen partijbaronnen maar wel een Chinese mandarijnencultuur om Van Mierlo'', zegt een provinciaal D66-bestuurder. ""Van Mierlo mag je of hij mag je niet en laat dat ook blijken.'' Vriendschappen, zoals die met Kamerlid Nuis, de voorzitter van de D66-fractie in de Eerste Kamer Jan Vis, senator Edo Spier en de Amsterdamse wethouder, ex-Kamerlid Ernst Bakker, zijn uiterst belangrijk. Ook zijn staf met secretaris Berend van der Ploeg, fractievoorlichter Dietz en medewerker Lennart van der Meulen, de beoogde campagneleider, zijn Van Mierlo's trouwe steun en toeverlaat. Een entourage, die volgens ingewijden het beeld in stand moet houden van ""de aardige man die het zo mooi zegt''.

Favoritisme is ook in D66 niet vreemd, een verschijnsel dat aan het licht kwam toen in 1989 de D66-lijst voor de Europese verkiezingen werd opgesteld. Voor Van Mierlo was zijn voormalige studievriend Jan Willem Bertens de ideale kandidaat. Al voor de verkiezing werd hij door de partijtop in de media als lijsttrekker gelanceerd. De leden kozen bij de schriftelijke stemming echter Bob van den Bos als eerste. Op het verkiezingscongres van de partij in Maastricht, de meest Europese stad van Nederland én woonplaats van Bertens, werd de joviale ex-ambassadeur in Costa Rica alsnog voor de eerste plaats aangewezen. De toenmalige vice-fractievoorzitter Engwirda geeft toe dat er sprake was van manipulatie. ""Er werd pressie uitgeoefend voor Bertens. Hij had ook goede papieren. Die hele affaire verdient geen schoonheidsprijs''. Het vroegere D66-lid van het Europees Parlement, Aar de Goede, hekelde de handelwijze van Van Mierlo en raakte definitief met hem gebrouilleerd. De Goede, een van de oprichters van D66, is verbitterd over de partijleider. ""Hans leeft van de kritiek, maar kan er zelf niet tegen.'' Hij staat in D66-kring te boek als "huis-dissident', maar voor de partijtop is hij een outcast. De Goede vindt dat D66 bezig is om de oprichtingsidealen te verraden. ""Hans predikt een ledendemocratie, maar hij voert een eenmansbewind.''

""Hans vergeet niet'', zegt een prominent partijlid over de hovaardij in D66. ""Een conflict blijft beklijven, de relatie is daarna beschadigd''. Ben Rogmans, auteur van het in 1991 verschenen boek over Van Mierlo Een bon vivant in de politiek, merkte de gevolgen toen de voorman van D66 weigerde om aan het boek mee te werken. ""Mensen met wie ik afspraken had gemaakt begonnen en masse af te zeggen.'' Spier en Bakker waren aanvankelijk "enthousiast' over het boek maar zagen na een gesprek met de D66-leider van medewerking af. ""We willen onze vriendschap met Hans niet verspelen'', zo kreeg de auteur te horen. Rogmans: ""Iemand heeft het recht om niet aan een boek mee te werken. Maar ik heb me verbaasd hoe snel er werd afgezegd''. Volgens Rogmans was Van Mierlo bang dat zijn "mythe' werd doorgeprikt. ""Het is in D66 Hans voor en Hans na. Maar misschien is hij niet meer dan een gekraste plaat die 25 jaar het liedje zingt van de gekozen minister-president.''

Schopstoel

De verantwoordelijkheid van de leider is groot, de vrienden zijn talrijk nu het goed gaat met D66 en het is de vraag of Van Mierlo überhaupt wel is op te volgen. De vragen knagen ook bij plaatsvervanger Wolffensperger. In een gesprek met Elsevier zei hij eind vorig jaar: ""De continuïteit van D66 komt in gevaar als de partij niet duidelijk wordt neergezet, en de mensen om Van Mierlo niet meer aandacht krijgen en in het licht worden geduwd''. De fractie was verbolgen, Van Mierlo not amused. In het partijblad "Democraat' van vorige maand corrigeert de kroonprins zichzelf: ""Er is geen sprake van dat andere mensen in D66 te weinig aandacht krijgen''.

Wolffensperger heeft voldoende ervaring om een functie in het kabinet op zich te nemen, maar partijprominenten menen dat hij de enige is die de D66-fractie kan leiden als Van Mierlo in het kabinet zit. Wolffensperger mist charisma, maar hij is strak en zakelijk. De relatie tussen fractie- en partijleider is de spil van de partij, zo bleek begin jaren tachtig toen D66 met het CDA en de PvdA een jaar in een kabinet zat. Partijleider en minister Jan Terlouw kon het moeilijk vinden met fractieleider Laurens Jan Brinkhorst. ""Karakterologisch pasten ze niet bij elkaar'', zegt de toenmalige voorlichter Jan Goeijenbier. ""Brinkhorst was actief, wilde overleg met een agenda. Terlouw kroop in zijn schulp.'' Ook de nieuwe fractieleider moet het kunnen vinden met de regerende Van Mierlo. Sommigen vragen zich af of het karakter van de "wat verkrampt' overkomende jurist Wolffensperger aansluit op dat van de breed denkende filosoof Van Mierlo.

Aan kandidaat-ministers heeft Van Mierlo geen gebrek. Houdt de VNO-voorzitter Rinnooy Kan zich nog voorzichtig in de luwte, Laurens Jan Brinkhorst, op het moment directeur-generaal milieuzaken bij de Europese Commissie, heeft zich al "beschikbaar' gesteld. In een interview met deze krant noemde hij tevens de ministeries die D66 zou moeten bezetten. In de D66-top worden de ambities van Brinkhorst met gemengde gevoelens bekeken. ""Ik vond het potsierlijk om direct al departementen op te eisen'', zegt Engwirda, die "niet uitsluit' dat ook hij beschikbaar is voor een kabinetsfunctie. Brinkhorst wordt echter in zijn ministeriële ambitie stevig voortgestuwd door tijdsdruk, want in Brussel zit hij ""een beetje op de schopstoel''. Volgens een hoge EG-functionaris is zijn positie in Europa niet onomstreden. ""Laurens Jan gaat op de stoel zitten van de Europese commissaris, hij speelt te veel "meneer milieu'.'' De irritatie bij de Commissie-top over de profileerdrang van Brinkhorst groeit en hij kan - zijn functie is "politiek benoemd' - van de ene op de andere dag worden ontslagen. In de coulissen heeft PvdA-Europarlementariër Hemmo Muntingh al laten weten dat hij "staat te trappelen' om de hoge milieupost over te nemen. ""Laurens Jan positioneert zich weer in Den Haag'', zo heet het in Brussel. Brinkhorst prijst intussen Van Mierlo in alle toonaarden als de beste leider die D66 zich kan wensen, al is het in D66-kringen geen geheim meer dat beiden "geen dikke vrienden' zijn. Maar Brinkhorst kent de huiscode: wie geen vriend is van Hans, komt niet in het kabinet.