Koekoeksei

EEN SPECIALE STATUS van provincie voor de Rijnmond. Dat was het Ei van Columbus dat premier Lubbers tevoorschijn toverde om de impasse te bezweren waarin de baanbrekende bestuurlijke samenwerking tussen Rotterdam en de randgemeenten dreigde te belanden.

Burgemeester Peper cum suis kan tevreden zijn want de nieuwe regionale gebiedsautoriteit gaat door. De provincies - met Zuid-Holland en haar commissaris van de koningin Patijn voorop - kunnen gerust zijn want het dreigende perspectief van opheffing van hun bestuurslaag is omgezet in een kwantitatieve versterking.

Het kabinet heeft ervan afgezien de knoop door te hakken en met de Rijnmond voorop te kiezen voor regiovorming in het hele land, waartoe minister Dales (binnenlandse zaken) zich opmaakte na de opmerkelijke ommezwaai van de CDA-woordvoerder in de Tweede Kamer vorig jaar. Het Ei van Lubbers heeft echter kenmerken van een koekoeksei. De nieuwe provincie Rijnmond krijgt om te beginnen meer bevoegdheden dan de andere twaalf provincies. Daar belooft al direct iets te wrikken. Bovendien zijn er verschillende andere kandidaten voor de nieuwe status; zeven stedelijke agglomeraties zijn reeds officieel erkend en daarachter staat er nog een tweede echelon te dringen. Hoe dat precies moet gaan wordt overgelaten aan een komende “kaderwet bestuur in verandering” die het mogelijk moet maken ieder geval op eigen merites te beoordelen.

ZOVEEL RUIMTE is er echter ook weer niet. Voor de hand liggende eisen als een volwassen takenpakket, een open huishouding en - vooral - directe verkiezingen vormen evenzovele beperkingen van de keuzevrijheid. Het is dus maar beter te rekenen op zeven “provincies” erbij. Dat is negentien, en dan komt het eindgetal van pakweg vijfentwintig in het regionale scenario al aardig in zicht. Zeker als de regering, zoals behoort, vasthoudt aan de stelling dat drie lagen binnenlands bestuur voldoende zijn voor een land als Nederland.

Dat het kabinet ervoor terugschrikt de knoop door te hakken is te verklaren uit de slechte ervaringen met eerdere blauwdrukken, gewestvorming en mini-provincies, die stuk liepen op bestuurlijke sabotage. Een vertoon van vrijblijvendheid vormt echter evenzeer een invitatie tot bestuurlijk pokerspel. Dat geldt om te beginnen de gemeenten, die flink moeten inleveren aan de nieuwe regionale gebiedsautoriteit, of die nu provincie heet of niet. In de Rijnmond wordt de lokale bestuurslaag-nieuwe-stijl aangeduid als “vitale gemeente”, maar een goed-ingevoerde waarnemer noemde het niet meer dan een “gekozen buurt-comité”. Zullen al die wethouders en burgemeesters hun bestaande functies - en al dat gewichtige interbestuurlijke overleg - zomaar in de uitverkoop doen? Ze zullen wel moeten, is het antwoord van de Rijnmond en de splitsing van Rotterdam in deelgemeenten zet dat kracht bij. Toch zou enige ondersteuning van rijkswege niet misstaan, zeker nu het kabinet zich nadrukkelijk het recht voorbehoudt druk te zetten op de komende sanering van de intergemeentelijke samenwerking.

Het grootste bezwaar van de nu gekozen formule van provincies met twee snelheden is dat zij een gemakkelijk excuus vormt voor uitstel, zo niet afstel van het aanpakken van de bestuurlijke kerntaak: het betrekken van de wirwar van functionele regio-indelingen - zoals die voor politie, arbeidsvoorziening, gezondheidszorg - in de bestuurlijke vernieuwing. Het is moeilijk zich een goedwerkende "provincie' Amsterdam voor te stellen die wordt doorsneden door verscheidene politieregio's, ieder met hun eigen bestuur.

MET NAME het loskoppelen van de politie van de reguliere bestuurlijke indeling van dit land vormt een legitiem punt van kritiek. In plaats van de integratie van de politie in een nieuwe bestuurlijke organisatie voorop te stellen, wijdt het kabinet gevoelvolle woorden aan de noodzaak van een “nazorgperiode” voor de politie, door reorganisatie toch al zo zwaar bezocht. Dat is geheel het verkeerde signaal. Verzelfstandiging is slecht voor de politie, slecht voor de democratische rechtsstaat en ook nog eens slecht voor de bestuurlijke vernieuwing.