De Getty kouros beweegt een beetje naar rechts

Zes jaar geleden kocht het Getty Museum voor zo'n tien miljoen dollar een uniek marmeren beeld van een Griekse jongeling. Jarenlang stond het op een ereplaats, maar inmiddels vliegen geleerden elkaar in de haren over de vraag of het hier om een sublieme vervalsing gaat.

Uiterlijk heeft het tweeënhalf jaar durende verblijf in het magazijn van het Getty Museum in Malibu, Californië, hem niet beroerd. Nog altijd meet de Getty kouros meer dan twee meter en brengt hij 375 kilo op de weegschaal. Het gestileerde haar hangt onveranderlijk tot op de schouders en om zijn lippen speelt dezelfde archaïsche glimlach als vroeger. Zijn stramheid heeft hij ook nog niet verloren, want hij houdt zijn armen nog even strak langs zijn naakte lichaam. De naar voren geplaatste linker voet is de enige beweging gebleven die je op het eerste gezicht ziet.

Toch kijk je anders naar dit marmeren beeld van een Griekse jongeling dan ruim zes jaar geleden, toen het als het pronkstuk van het museum in Malibu werd gepresenteerd. Bewondering heeft plaatsgemaakt voor scepsis. Toen keek je naar een uniek archaïsch beeld uit 530 voor Christus. Nu kijk je naar wat vele deskundigen beschouwen als een zeer geraffineerde vervalsing die het museum enkele miljoenen dollars heeft gekost.

De huidige aan het beeld gewijde tentoonstelling toont op bescheiden schaal de verschillende onderzoeken die voor deze dramatische ontwikkeling hebben gezorgd. De belangrijkste rollen in de continuing story “The Getty Kouros” worden vertolkt door het rijkste museum ter wereld, een frauduleuze Tsjechische conservator, een overleden Zwitserse dokter, een Siciliaanse kunsthandelaar uit Basel en experts op vele terreinen der wetenschap.

Het verhaal begint in 1983. Jiri Frel, de Tsjechische conservator van het Getty, vraagt de beheerders van de Getty Trust toestemming om een bijna onbeschadigde kouros te kopen. Hij benadrukt dat het om een heel bijzonder beeld gaat, want er zijn ongeveer tweehonderd kouroi bekend en daarvan zijn er maar dertien nagenoeg intact.

De schatkistbewaarders van het rijkste museum ter wereld zijn diep onder de indruk, maar verliezen hun verantwoordelijkheid niet uit het oog. Zij verlangen eerst zekerheid omtrent de authenticiteit van het beeld. Het is niet afkomstig uit een gedocumenteerde opgraving, wat aan iedere onzekerheid een einde had gemaakt. Maar Frel kan wel documenten overleggen waaruit blijkt dat het beeld afkomstig is uit de privé-collectie van Jean Lauffenberger, bij leven en welzijn dokter in Genève. Deze man stond bekend als een verzamelaar van klein Grieks aardewerk.

Het ziet er allemaal veelbelovend uit. Toch neemt het Getty Museum het zekere voor het onzekere en vraagt ook nog eens vele geleerden uit Amerika en Europa om hun mening. Twee jaar neemt de rondvraag in beslag, maar dan is het museum er wel van overtuigd dat het beeld echt is. Een enkeling bestempelt de kouros weliswaar als een vervalsing, maar de meeste experts staan in voor de echtheid er van.

Bovendien wijst laboratoriumonderzoek van het marmer uit dat de oppervlaktestructuur dusdanig is dat die onmogelijk kunstmatig kan zijn. Dit kan alleen het werk gedurende vele eeuwen van de natuur zijn. Het feit dat het marmer afkomstig is van het eiland Thasos en dat er voor zover bekend geen andere beelden van dezelfde marmersoort gemaakt zijn, doet niets af aan de overtuiging van het Getty.

De koop gaat dus door. Via de bekende, maar ook een tikje beruchte Baselse kunsthandelaar Gianfranco Becchina. Over het precieze bedrag worden geen mededelingen gedaan. Maar net als bij voetbaltransfers komen er toch bedragen in de wereld. In dit geval variëren ze van zeven tot tien miljoen dollar.

Vier jaar lang staat de Getty kouros op een ereplaats die voorzien is van schokbrekers - een soort verzekeringsgarantie omdat het museum gebouwd is boven de natuurlijke tijdbom die San Andreasbreuk heet. In die jaren wordt Jiri Frel met "studieverlof' naar Europa gestuurd. Het museum is er achter gekomen dat hij stelselmatig de waarde van schenkingen heeft verhoogd. Honderd schenkers heeft dat een aanzienlijk belastingvoordeel opgeleverd.

Verder blijken twee dure aankopen van hem vervalsingen te zijn. Hetzelfde geldt voor de documenten van de kouros. Dat betekent niet dat ook de kouros vals is. Er zijn meer gevallen bekend van kunstvoorwerpen waarvan de documenten vervalst zijn. Meestal is dat gedaan om te verhullen dat het voorwerp illegaal is opgegraven.

Tweeënhalf jaar geleden sloeg de twijfel omtrent de authenticiteit van de Getty kouros weer toe. Een kunsthandelaar had het museum getipt over het bestaan in Zwitserland van een torso met schouders die op dezelfde manier afliepen. Verder toonden het abdomen en de handen opvallende overeenkomsten. Er was één groot verschil: deze kouros was zeker vals. Sporen van modern gereedschap lieten geen ruimte voor twijfel. Het Getty Museum aarzelde geen moment, kocht de vervalsing, haalde de Getty kouros van zijn ereplaats en bracht hem met de vervalsing naar een werkplaats voor weer een periode van onderzoeken.

Ook nu duurde het twee jaar voordat de resultaten van de onderzoeken bekend werden. Dat gebeurde afgelopen voorjaar op een symposium in Athene, waar honderdtwintig deelnemers uit dertien landen aanwezig waren. Daar bleek dat de meningen verdeeld zijn.

De natuurwetenschappers zijn bijna allemaal overtuigd van de authenticiteit van de Getty kouros omdat geen enkele test heeft uitgewezen dat het beeld een vervalsing is. Zij hebben medestanders in de beeldhouwers en conservatoren die de techniek hebben onderzocht waarmee het beeld is gemaakt. Zij hebben geen sporen van modern gereedschap kunnen vinden. Bovendien zijn zij er achter gekomen dat iedere kouros licht een bepaalde kant op draait. Deze nauwelijks waarneembare beweging zit ook in de Getty kouros: hij draait naar rechts.

De kunsthistorici, die op het symposium in de meerderheid waren, komen na onderzoek van een aantal stilistische aspecten tot de conclusie dat het beeld niet authentiek is. De Getty kouros vertoont overeenkomsten met vroege kouroi, maar ook met latere. Zo lijkt zijn haar op dat van een kouros uit 600 voor Christus, terwijl zijn aflopende schouders en smalle taille overeenkomsten vertonen met die van de Tenea kouros uit 550. Zijn naturalistisch weergegeven voeten heeft hij gemeen met de Anavysos kouros, die weer twintig jaar jonger is. Deze combinatie van vroege en late kenmerken - sommige met een tijdsverschil van 75 jaar - maken de kouros uniek en dus verdacht.

De tentoonstelling geeft geen antwoord op de vraag of de harde feiten van laboratoriumonderzoeken zwaarder moeten wegen dan het subjectieve oordeel van de kunsthistorici. Marion True, de opvolgster van Jiri Frel als conservator van het Getty Museum, neigt ertoe het connaisseurschap en fingerspitzengefühl zwaarder te laten wegen. Het feit dat de natuurwetenschappelijke experimenten tot nu toe niet aangetoond hebben dat de Getty kouros vals is, beschouwt zij niet als een bewijs van de authenticiteit van het beeld. “Ik onderschat de capaciteiten van mogelijke vervalsers niet.”

Zij maakt zich geen zorgen over het feit dat enkele kunsthistorici in de loop der tijd van mening zijn veranderd. “Inderdaad heeft een aantal van hen eerst verklaard dat de kouros echt is. Maar ze zijn nu beter in staat geweest om alles te bestuderen.”

Marion True merkt op dat “de tijd een zeer onthullende factor kan zijn”. Zestig jaar na aankoop kwam pas het bewijs boven water dat het Metropolitan Museum in New York een valse Etruskische krijger had gekocht. Bij de al eerder genoemde Anavysos kouros was precies het omgekeerde het geval. Hij werd eerst als vals bestempeld omdat hij van andere kouroi afweek. Later bewees de opgraving van zijn basis dat het beeld illegaal was opgegraven en dus authentiek was. Het onderzoek naar de echtheid van de Getty kouros gaat door zolang er geen absolute zekerheid is. Al is het maar om later in een rechtszaak sterk genoeg te staan om de miljoenen van de kunsthandelaar Gianfranco Becchina terug te kunnen eisen.

Voor de rest begrijpt Marion True alle ophef in de media rond het beeld niet. “De geleerden discussiëren al jaren over de echtheid van de Ludovisitroon, maar daar lees je nooit wat over.” Ze zegt het met een zucht, alsof ze er nooit aan zal wennen dat het rijkste museum ter wereld altijd in de schijnwerpers staat.