Wat is een vertaalwoordenboek in de praktijk waard; Van Dale-Gallas 1-1

Van Dale Frans-Nederlands, 2e druk. Prijs per deel ƒ 135,-. Prijs per twee delen (N-F en F-N) ƒ 248,-.

In mijn overwegend positieve bespreking van de 2e druk van Van Dale's Groot Woordenboek Duits-Nederlands (in de bijlage van 21 jan. jl.) betrof mijn ernstigste kritiek het feit dat ik in een zeer oude druk van Wolters' Duits Woordenboek een groot aantal woorden aantrof dat ik in Van Dale miste. Ik vervolgde toen: ""In nog veel ernstiger mate heb ik dit (euvel) ontdekt bij Van Dale Frans-Nederlands, dat in "Gallas' een echte voorganger had (veel meer dan Wolters bij Duits), maar deze bijna hooghartig heeft genegeerd.''

Zo'n opmerking moet natuurlijk gestaafd worden. Alleen, de nu volgende toetsing van Van Dale F-N zou een veel te negatief karakter krijgen als het mij er slechts om ging de tekortkomingen aan te wijzen. Alleen die noteer je, alleen op die punten ga je vergelijken met Gallas of Wolters, en de veel talrijker malen dat Van Dale je perfect van dienst is, worden te veel als vanzelfsprekend beschouwd. Daarom vooraf: ook de 1e druk van Van Dale F-N bleek een mijlpaal vergeleken met zijn voorgangers, het maakte de ondertitel "Woordenboek voor hedendaags taalgebruik' meer dan waar, zeker vergeleken met Gallas, dat in de derde herziene druk (zonder jaartal!), bewerkt door dr. H.J. Vieux-Kuik, bovendien nog eens extra preuts was gemaakt. Kortom, voor wie het tot 1983 alleen met Gallas moest doen viel er ook van alles te mopperen.

Even dik

Maar hoe jammer dat Van Dale in zijn gerechtvaardigde drang naar vernieuwing aan het vele degelijke in Gallas voorbij is gegaan, het gewoon links heeft laten liggen. Als ik bijv. het lemma manteau neem, telt dit bij Van Dale 11 regels (ook in de 2e druk), bij Gallas 40. (Gallas telt overigens 2600 pag. tegen Van Dale 1600, terwijl ze precies even dik zijn.) Alvorens nu op mijn vertaalervaringen met Van Dale in te gaan, wil ik vooropstellen dat de 2e druk met uiterste zorg is geredigeerd. Alle in de 1e druk aangetroffen zetfouten bleken gecorrigeerd: gevecht-slijn, schulbelijdenis, scherzinnigheid, berei-dwillig, qekkin, niero-verplanting, bedwemld, teru-gebtalen. Enkele flinke verhaspelingen, zoals die alleen bij computerzetsel voorkomen, zoals in het lemma valoir II, zijn geheel gecorrigeerd. Een bij faënce gevallen gat blijkt opgevuld; bij il n'est guère poli, kennelijk per abuis weergegeven met "hij is niet helemaal in orde beleefd', vinden we nu "hij is nauwelijks beleefd te noemen'; het in de 1e druk weggevallen rot wordt nu in beide betekenissen vermeld: 1) boer, oprisping, 2) druivenrot. Vaak is in de 2e druk binnen een lemma de alfabetische orde aangebracht die voor het zoeken belangrijk is: zo is bij manteau de eerdere volgorde un - de pluie; un - de fourrure; een - de chien gewijzigd in chien, fourrure, pluie; en bij tirer II is de warrige reeks die met sonnette, chaussettes begon en met attention, veux eindigde, veranderd in het alfabetische aiguille, attention, chaussettes enz. Men moet de hoeveelheid werk die hiermee gepaard gaat niet onderschatten, en de redactie verdient dan ook een woord van lof.

Grove winsten

Maar nu over tot het pièce de résistance ("hoofdschotel'), de plaatsen waar Van Dale me nogal eens in de steek liet. De nu volgende voorbeelden ontleen ik aan mijn in collegiale samenwerking gemaakte vertaling van het derde, postuum verschenen deel van Marg. Yourcenars "Le labyrinthe du monde', nl. Quoi? L'Eternité. Hoewel Yourcenar een klassiek schrijfster mag worden genoemd, vind ik toch dat men dit in 1988 verschenen boek tot het "hedendaagse taalgebruik' moet rekenen; om controle mogelijk te maken plaats ik tussen haakjes het paginacijfer van de Franse tekst.

Zo ontbreekt faire ses orges (21) dat wel in Gallas te vinden is: niet alleen "zijn gerst binnenhalen', maar vooral het hier bedoelde "grove winsten maken'. Bij velléité (27/130) geeft Van Dale alleen "zwakke wil' plus enkele afleidingen, terwijl Gallas naast "zwakke wilsuiting' ook "neiging, lust, aanvechting, bevlieging' biedt. In de 1e druk van Van Dale ontbrak, net als trouwens in de Petit Robert, het bij Gallas en ook Wolters aanwezige dégonder: "(een deur) uit zijn hengsels lichten', maar in de 2e druk is het present. Bij renon is naast "opzegging' in de 2e druk toegevoegd: "verzaking van kleur (kaartspel)'; bij Gallas is renon geheel afwezig, maar treffen we weer wel renonçant als substantief: "afstand doende erfgenaam'. Bij chambrière (27/328) ontbreekt zowel bij Van Dale als bij Gallas "kamermeisje'. Photographie posée (47) miste ik in Van Dale, vond haar wel in Gallas onder poser: "tijdopname', maar bleek verborgen toch ook in Van Dale aanwezig onder poser 0.3: "een tijdopname maken'. Officier de médecine (50) kon ik niet vinden; bij Gallas vond ik officier de santé: "plattelandsheelmeester', dus in de volgende Van Dale graag "plattelandsdokter'.

Sneeuwbal

Een fraaie correctie trof ik bij obi (53), dat in de 1e druk kennelijk per ongeluk met "sneeuwbal' stond vertaald omdat obier was weggevallen; nu geeft de 2e druk obi: "obi (Japanse gordel)', waarna obier (plantk.): "sneeuwbal'. Ik miste weer désultoire (77/80), maar omdat hier geen enkel woordenboek me kon helpen, bedacht ik dat Yourcenar al sinds de oorlog in Amerika had gewoond, en zocht in de Engelse Van Dale bij desultory; en jawel: "onsystematisch, van de hak op de tak, onsamenhangend'. Je blijkt dus echt de hele reeks te moeten aanschaffen... Tracer un mot (111) is niet "een woord schrijven', maar "een briefje'; en institutrice (117) niet alleen "onderwijzeres', maar ook "opvoedster', zoals Gallas erbij geeft. Bij expectorer (131) kwam ik er niet uit met "opgeven, ophoesten', maar had in deze context opnieuw Gallas nodig: "(fig.) uitflappen, uitbrengen'. Ook bij pourvoyeur (137) had ik niet genoeg aan "leverancier, bezorger', maar moest ik "koppelaar' hebben (Gallas). Tout est pour le mieux (149) kon ik niet vinden, Gallas geeft: "Alles is in de beste orde', of in hedendaags Nederlands: "alles loopt op rolletjes'. In allumé plut^ot qu'ivre (172) mis ik ook in de 2e druk het hier vereiste "aangeschoten' (Gallas), maar wel zie ik tot mijn plezier dat bavarois/un Bavarois (173) ditmaal wel present zijn: "Beiers/een Beier'. Hetzelfde gold al in de 1e druk voor de mij onbekende uitdrukking avoir toujours son couvert mis (176): "altijd welkom zijn', en voor tourner de l'oeil: "flauwvallen'; dat zijn de momenten waarop je je woordenboek hogelijk waardeert.

Dat is ook het geval wanneer je in de 1e druk voor descente de lit (207), "beddekleedje', nog bij Gallas terecht moest, maar nu constateert dat niet alleen dat beddekleedje er ligt, maar dat het hele lemma is herzien en uitgebreid. En niet alleen hier, maar op tal van plaatsen. Nee, deze 2e druk is zeker geen "vluggertje' geweest, hij geeft blijk van grote zorg. Maar dat het wenselijk is met meer respect gebruik te maken van andermans verworvenheden, meen ik in het voorgaande voldoende te hebben aangetoond.