De staat van de unie

BILL CLINTON HEEFT de rekening van twaalf jaar Republikeinse bewoning van het Witte Huis opgepikt.

De jaarlijkse presidentiële boodschap aan het Congres, die Clinton gisteravond uitsprak, stond volledig in het teken van vermindering van het Amerikaanse begrotingstekort. Clinton wil het tekort met een gebalanceerde combinatie van belastingverhogingen en bezuinigingen in vier jaar met 500 miljard dollar verminderen. Dan zal het geraamde tekort in 1997 nog altijd ruim 200 miljard dollar bedragen (schatting voor 1993: 332 miljard). Maar als percentage van de nationale economie zal het tekort zijn gehalveerd en tot hanteerbare proporties zijn teruggebracht.

Tijdens de jaren van Ronald Reagan en George Bush is de staatsschuld van de Amerikaanse overheid gestegen van één naar vier biljoen dollar (4.000.000.000.000 dollar). Dat was in het Amerikaanse stelsel waarin het Congres de touwtjes van de begroting in handen heeft, niet uitsluitend het gevolg van presidentieel beleid, maar de president bepaalt in de VS wel de toon van het politieke debat. De combinatie van belastingverlaging met hogere defensie-uitgaven onder Reagan en de geruststellende belofte van geen nieuwe belastingen onder Bush hebben de Amerikaanse staatshuishouding uit balans gebracht. De federale overheid slokt de helft van de toch al lage Amerikaanse besparingen op, rentebetalingen zijn na defensie de hoogste uitgavenpost en mede als gevolg hiervan zijn de VS met produktiviteitsverhogende investeringen jarenlang achter gebleven bij hun belangrijkste concurrenten. Vermindering van het overheidstekort draagt daarom bij aan structurele versterking van de Amerikaanse economie.

Clintons plannen zijn ambitieus, zij vormen niet alleen een breuk met de Republikeinse filosofie van de jaren tachtig maar ook met zijn eigen verkiezingsbelofte om de "middenklasse' - waartoe ieder rechtgeaard Amerikaans gezin zich rekent - te ontzien. Iedereen zal moeten bijdragen aan de aanval op het tekort en de keuzes die Clinton maakt zijn ook voor West-Europa niet zonder betekenis. Terugdringing van de kosten voor de gezondheidszorg en de invoering van een energiebelasting staan hier eveneens op de politieke agenda en het zal intrigerend zijn te volgen hoe deze problemen aan de andere kant van de Atlantische Oceaan worden aangepakt.

DE PRESIDENT heeft direct na zijn toespraak Washington, het bolwerk van politieke lobbyisten, verlaten om steun te verwerven voor zijn plannen in het Amerikaanse binnenland. Die steun van de bevolking zal hard nodig zijn om de druk van deelbelangen op het Congres te weerstaan. Het risico dat de president zijn belastingverhoging krijgt en het Congres de bezuinigingen tegenhoudt, zou een omgekeerde herhaling van begin jaren tachtig zijn, toen Reagan de belastingen verlaagde maar het Congres de uitgaven niet aanpaste.

De Amerikaanse politiek is zodanig ingericht dat de roep om belastingverlaging en die om handhaving van uitgaven maximaal effect hebben. Deze patstelling kan worden doorbroken nu de president en de meerderheid van het Congres tot dezelfde partij behoren. Maar fractiediscipline ontbreekt in de VS en een regeerakkoord bestaat niet. Bovendien is de traditionele rechtvaardiging voor defensie-uitgaven weggevallen, zodat uitgaven voor defensie-contracten of voor legerbases, die grote regionale betekenis hebben, niet langer onder het logo van de Sovjet-dreiging kunnen worden ondergebracht. Het beleid van overheidsopdrachten moet zich aanpassen aan een klimaat dat zowel wat betreft handelspolitiek als veiligheidsbeleid sterker naar binnen is gericht.

Clintons aanval op het grootste structurele probleem van de Amerikaanse economie is een moedige stap. Maar zeker is dat de nieuwkomer uit Arkansas het in de slangekuil van door de wol geverfde politici in Washington DC nog moeilijk zal krijgen.