Epidemieën drukken op economie Derde Wereld

Epidemische ziekten teisteren de bevolking in de Derde Wereld en de zwakke lokale economieën. Aids krijgt veel aandacht. Te veel, vinden sommigen. Andere ziekten, die veel meer schade aanrichten, dreigen te worden vergeten.

Ontwikkelingslanden besteden jaarlijks 120 miljoen dollar aan Aidspreventie. Veel te weinig, oordeelt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), die meent dat in de Derde Wereld ten minste 2,5 miljard dollar nodig is voor bestrijding van Aids.

Niettemin krijgt Aids relatief veel aandacht. Zoveel, zegt WHO-econoom dr. G. Carrin, dat andere ziekten in het vergeetboekje dreigen te komen. En dat terwijl Aids niet eens voorkomt in de top-5 van ziekten met de meeste dodelijke slachtoffers. Met 100.000 doden per jaar komt Aids ver achter malaria (1 miljoen doden), tuberculose (3 miljoen), diarrhee (4 miljoen), kanker (5 miljoen) en hart- en vaatziekten (12 miljoen). Ook deze ziekten eisen intensievere bestrijding; malaria en tubercolose (tbc) zijn bij voorbeeld al enige jaren bezig aan een vervaarlijke comeback. In de jaren tachtig nam het aantal malariagevallen in Afrika met zo'n 10 procent toe.

De uitwaaierende epidemieën in de ontwikkelingslanden drukken steeds zwaarder op de economie. Zo vergde malaria (90 miljoen ziektegevallen in 1988; 103 miljoen in 1995 volgens schattingen van de WHO) in 1988 ongeveer 0,8 miljard dollar aan directe kosten (vaccinatie, behandeling, controle) en indirecte (verlies aan produktiviteit door verzuim of overlijden). In 1995 zal dat waarschijnlijk zijn opgelopen tot 1,7 miljard dollar. Anders gezegd: malaria eist 1 procent van het bruto nationaal produkt van alle Afrikaanse landen samen. De verdubbeling van de kosten binnen tien jaar is volgens WHO-arts A. Schapira vooral te wijten aan de resistentie die de malariamug ontwikkelt voor bestaande medicijnen. Daardoor is snelle ontwikkeling van nieuwe (en duurdere) middelen nodig.

De druk van de gezondheidszorg op de economie hangt nauw samen met de kracht van die economie, stelt Carrin. Cru gezegd: kent een land 50 procent werklozen, dan zal de invloed van een epidemie met veel dodelijke slachtoffers minder gevolgen hebben voor de produktiviteit dan in een land met minder werkloosheid. De situatie ligt anders als een epidemie vooral hoogopgeleiden treft, die moeilijker te vervangen zijn. Dat is wat betreft de ontwikkelingslanden onder meer het geval met Aids in Zaïre, Rwanda en Zambia.

Carrin onderstreept dat de gevolgen van epidemieën moeilijk in geld uit te drukken zijn. “Als je wilt onderzoeken wat de invloed van diarrhee of ondervoeding is op de economie moet je een patiënt niet verzorgen. Immers, verzorging helpt een patiënt sneller op de been, hetgeen het beeld vertroebelt.”

Malaria is geen puur Afrikaans probleem. In Azië gaat de ziekte op bizarre wijze hand in hand met Aids. Door de toenemende vraag naar condooms is de rubberprijs gestegen, waardoor in landen als Indonesië en Vietnam veel vraag is naar rubbertappers. Veel nieuwe werknemers zijn nooit eerder in aanraking geweest met bosbouw en malaria, waardoor hun weerstand tegen de ziekte klein is en velen eraan overlijden. Op de rubberplantages in Vietnam zijn inmiddels maatregelen genomen ter bescherming van het personeel.

Pag.18: Voorlichting voor behoud arbeidskrachten

Ook elders groeit de bemoeienis van het bedrijfsleven met de gezondheid van werknemers. Directe aanleiding is de explosieve groei van het aantal HIV- en Aids-gevallen in de ontwikkelingslanden, en de veelal gebrekkige gezondheidszorg ter plaatse. Vooral in sommige Afrikaanse landen worden bedrijven zwaar getroffen: bij de spoorwegen in Oeganda overleed de afgelopen jaren 10 procent van de 5.600 personeelsleden aan Aids. De ziektekosten van het personeel, die het spoorwegbedrijf traditioneel voor zijn rekening neemt, zijn gestegen van 69 dollar per persoon in 1988 tot 300 dollar in 1992. Oeganda kampt ook met een fors tekort aan piloten sinds een groot aantal van hen is gestorven aan Aids. In Rwanda is de helft van de vroedvrouwen besmet met het Aidsvirus of reeds overleden. In de kopermijnen in Zambia, economisch van levensbelang voor het land, bestaat het gevaar dat geschoolde werknemers en kaderpersoneel sneller aan Aids sterven dan vervangers beschikbaar zijn.

Drijfveer voor bedrijven om Aidsvoorlichting te geven, volgens dr. Carrin, is het dreigende verlies van de investering in arbeidskrachten. Ook het behoud van de afzetmarkt speelt een rol.

In Thailand verspreidt het frisdrankconcern Krating Daeng folders over Aidspreventie. De Thaise Boerenbank trok seropositieve voorlichters aan om informatie te geven aan het eigen personeel. Ook sponsorde de bank een economisch programma voor vrouwen in het arme noorden van Thailand om te voorkomen dat zij naar de steden trekken en afhankelijk worden van prostitutie.

Internationale concerns als Heineken verzorgen voor het eigen personeel in ontwikkelingslanden voorlichtingsprogramma's over Aids. Volgens een woordvoerster van het concern zijn voor de circa 4.000 lokale werknemers en hun gezinsleden medische diensten opgezet bij de brouwerijen in Kongo, Zaïre, Rwanda, Burundi en Vietnam, waar behalve primaire zorg aandacht wordt besteed aan zaken als (Aids)voorlichting en hygiëne.

Gezondheidsorganisaties schatten de jaarlijkse kosten van Aids wereldwijd thans op 90 miljard dollar per jaar: 10 miljard aan directe kosten en 80 miljard aan indirecte. Pessimisten vrezen dat de kosten kunnen oplopen tot 500 miljard dollar tegen het jaar 2000. Thans wordt 84 procent van de kosten gemaakt in de Westerse wereld en 2 procent in Afrika.

Deze bedragen steken vooralsnog schril af tegen de kosten van hart- en vaatziekten en zelfs die van een "eenvoudig' griepgolfje. Alleen al in de Verenigde Staten wordt jaarlijks 108 miljard dollar besteed aan onderzoek en behandeling van hart- en vaatziekten (69 miljoen patiënten, 2 miljoen sterfgevallen per jaar). In Nederland worden de directe èn indirecte kosten van hart- en vaatziekten geraamd op 65 miljard gulden per jaar, volgens de Nederlandse Hartstichting. Jaarlijks sterven hier 52.000 mensen aan een hartinfarct of beroerte. De totale kosten van een griepepidemie in Frankrijk in 1989 werden geraamd op 5,6 miljard gulden (waarvan de puur medische kosten 7,5 procent voor hun rekening namen en het ziekteverzuim 92,5 procent). Wat kanker in Nederland betreft (250.000 patiënten, 35.000 sterfgevallen per jaar) zijn alleen de onderzoekskosten bekend: het Wilhelminafonds schat die op 155 miljoen gulden per jaar.

Aids mag dan nog niet in de "top-5' van dodelijke ziekten staan, toch zijn er volgens de adjunct-directeur van het Aids-programma van de WHO, dr. P. Piot, enkele dringende redenen om het budget voor Aidsbestrijding fors te verhogen. “Ten eerste”, zegt hij “treft de ziekte een leeftijdsgroep (20-45) waarin zich gewoonlijk het minste aantal sterfgevallen voordoet en die het meest produktief is. Een andere reden om meer geld te vragen is, volgens Piot, het feit dat Aids vermoedelijk nog maar aan het begin staat van een "lange loopbaan'. Naar verwachting zullen omstreeks het jaar 2000 jaarlijks 400.000 mensen sterven aan Aids en zullen 40 miljoen mensen besmet zijn met HIV.

Derde reden om Aids bijzondere aandacht te geven, volgens Piot, is het feit dat het gaat om een "permanente' ziekte, in tegenstelling tot bij voorbeeld cholera of malaria, die zich in golven voordoen. Aidsbestrijding is bovendien vooral een kwestie van gedragsverandering en dat vereist veel meer inspanning dan bestrijding van bij voorbeeld malaria, volgens Piot.

De econoom R. Bumgarner, die bij de WHO werkt aan tbc-bestrijding, heeft er zo zijn eigen gedachten over. “Vergeleken met tuberculose is Aids nog maar een klein probleem”, stelt hij.

Bumgarner vraagt zich vaak vertwijfeld af hoe het komt dat tuberculose nog steeds wordt beschouwd als een 19de-eeuwse ziekte. “Jaarlijks sterven 3 miljoen mensen aan tbc. Wereldwijd zijn 1,7 miljard mensen geïnfecteerd met het virus, van wie er jaarlijks 8 miljoen ziek worden. Van hen sterven er 3 miljoen. Alleen al in Azië is de helft van alle mensen drager van het virus, dat wil zeggen dat ze anderen kunnen besmetten.”

De gehele Westerse wereld gaf de afgelopen jaren een schrikbarende stijging van het aantal tbc-patiënten te zien. In Zwitserland steeg het aantal gevallen tussen 1986 en 1990 met 33 procent, in Noorwegen met 21 procent en in Nederland met 9,5 procent.

Met name de stijging van tbc in de Verenigde Staten baart Bumgarner zorgen. Acht jaar geleden telde de VS het laagste aantal tbc-gevallen uit de wereldgeschiedenis. Sindsdien stijgt het aantal weer, van 22.000 in 1984 tot bijna 26.000 in 1990.

Oorzaken van deze explosieve stijging zijn, volgens Bumgarner, het toenemend aantal daklozen, drugsgebruikers en Aidspatiënten. Critici wijzen beschuldigend naar twaalf jaar Republikeins bewind, waarin de gezondheidszorg werd verwaarloosd.

Toch zouden regeringen heel wel in staat moeten zijn om tbc effectief te bestrijden. De opsporingskosten zijn laag, omdat mensen zich zó beroerd voelen dat ze meestal zelf een arts opzoeken. Ook de diagnosekosten (2 dollar per persoon) zijn laag. De medicijnen komen op 40 tot 70 dollar per persoon. De American Lung Association schat dat voor effectieve tbc-bestrijding in de VS jaarlijks 90 miljoen dollar nodig is. In 1992 trok de regering 28 miljoen uit, dit jaar 66 miljoen.

Een andere ziekte die te lijden heeft onder de aandacht voor Aids is slaapziekte, die ten zuiden van de Sahara 50 miljoen mensen bedreigt. Recentelijk is een nieuwe epidemie uitgebroken in het noorden van Oeganda door de komst van vluchtelingen uit Soedan. Zonder behandeling is de ziekte dodelijk voor mens en huisdier, zegt F.A.S Kuzoe, namens de Wereldbank bij de WHO aangesteld.

De ziekte vormt een directe bedreiging voor de voedselproduktie in Afrika. Om de tse-tse vlieg, de overbrenger van de ziekte die vooral voorkomt in vruchtbare gebieden, te mijden, trekken veel mensen weg uit landbouwgebieden. Terwijl de bestrijding van de vlieg toch zo eenvoudig en goedkoop is. Door plaatsing van acht vliegenkasten per vierkante kilometer valt in betrekkelijk korte tijd een reductie van 98 procent te bereiken, zo bewijst de praktijk.

Voor de opbloei van ziekten als malaria en tbc, die redelijk bedwongen leken, zijn verscheidene oorzaken aan te wijzen. Een daarvan is de onafhankelijkheid van koloniale heersers die in veel ontwikkelingslanden gepaard ging met het wegvallen van min of meer gegarandeerde gezondheidszorg en redelijk makkelijk af te dwingen controle. Laksheid is een andere oorzaak van het stijgend aantal malaria- en tbc-gevallen. Toen de ziekten een sterke daling te zien gaven, werden preventieprogramma's opgedoekt en budgetten ingekrompen door nationale overheden. Vaak te vroeg, naar nu blijkt. Ook politieke onrust kan funeste gevolgen hebben voor de verspreiding van ziekten. Hulpverleners moeten hun werk gedwongen neerleggen, gebieden worden ontoegankelijk en regeringen hebben wel wat anders aan hun hoofd dan gezondheidszorg.

Een andere belangrijke factor die de controle over epidemieën ondermijnt, is de last van de herstructureringsprogramma's die het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank opleggen aan ontwikkelingslanden. De bezuinigingen die daarmee gepaard gaan treffen vaak de "softe' gezondheidssector als eerste.

Ook indirect veroorzaken de herstructureringsprogramma's verslechtering van de gezondheid. Om de leningen af te lossen is het land gedwongen tot overproduktie. Doordat veel ontwikkelingslanden dezelfde produkten exporteren, zijn de prijzen hiervan op de wereldmarkt gekelderd, wat weer leidt tot toenemende armoede op het platteland. Veel boeren trekken naar de stad om werk te zoeken. In Harare bij voorbeeld leven tweemaal zoveel mannen als vrouwen, in Nairobi 1,5 maal zoveel. Uiteindelijke gevolg: eenzaamheid, toenemende prostitutie, Aids. Dr. Piot: “Een van onze preventietaken is dan ook om betere huisvesting te creëren zodat gezinnen bij elkaar kunnen wonen, en banen te scheppen voor vrouwen zodat ze niet de prostitutie in hoeven.”

De overweldigende aandacht voor Aids heeft veel te maken met politiek, meent Carrin. Aids is in het Noorden nu eenmaal actueler dan oude, bekende aandoeningen als kanker of tbc. Ook de industrie heeft er belang bij dat er verder kan worden gezocht naar een vaccin, dat miljarden zou opleveren. Bovendien, voorspelt Carrin, wordt degene die dat vaccin vindt beroemder dan degene die iets afdoends vindt tegen malaria.