Duitsland eindelijk een normaal land, ondanks neo-nazi's

Waarom ontstond er na de vereniging van de Duitslanden zo'n sterke golf van rechts-extreem geweld? Voor een antwoord op die vraag moeten expliciete leerprocessen in de Bondsrepubliek en in de voormalige DDR worden geanalyseerd.

In de oude Bondsrepubliek zijn drie belangrijke bijdragen tot de verwerking van de Hitlertijd te onderscheiden: de politieke educatie, het aandeel van de (massa)media en de zogenaamde "Historikerstreit'. De DDR koos voor een anti-fascistische geschiedschrijving en vorming.

De Verenigde Staten stelden zich direct na de Duitse capitulatie op het standpunt van re-educatie om van het bezette Duitsland een democratische staat te maken. Die politieke educatie in de Bondsrepubliek werd een succes. Jongeren werden met het oorlogsverleden van hun ouders en grootouders geconfronteerd, waardoor het bespreekbaar werd.

Radio en televisie hadden met hun kritische instelling eveneens een belangrijk aandeel in de bewustwording over de aard van het nazisme en de Duitse wreedheden in de oorlog. De grote doorbraak in de massamedia kwam met de uitzending van de Amerikaanse tv-serie "Holocaust' in 1979. Heel veel Duitsers keken er in familieverband naar. De Duitsers stelden zich de vraag hoe een natie die ooit Goethe en Beethoven had voortgebracht, met Hitler, Himmler, Heydrich en Auschwitz, het dieptepunt van de menselijke geschiedenis kon veroorzaken?'

In het kielzog van de discussie over de serie "Holocaust' gaf Ernst Nolte in 1980 de lezing "Zwischen Geschichtslegende und Revisionismus'. Hij postuleerde dat het Derde Rijk een karikatuur dreigde te worden. Daardoor was de geschiedenis over de Hitlertijd uitgegroeid tot een vorm van catastrofe- en aanklacht-literatuur. In 1986 roerde Michael Stürmer de kwestie weer aan in de Frankfurter Allgemeine met het artikel, Geschichte in geschichtlosem Land. Nolte diende hem in dezelfde krant van republiek. Hij vergeleek daarin de Goelag Archipel met Auschwitz: het Duitse moorden mocht niet gezien worden als "de ene en enige moord'; het diende naast andere moorden, vooral die door de bolsjewieken, te worden geplaatst .

De "Historikerstreit' gaf een impuls aan een nieuw Duits bewustzijn met enkele scherpe kantjes. Onder hevig protest bezocht Bondskanselier Kohl met Reagan Bitburg. Kohl reageerde furieus op zijn critici die hem zijn ontvangst van de omstreden president van Oostenrijk, Waldheim, verweten: "Duitsland' besliste zelf wel of het een buitenlandse gast wilde ontvangen'.

De DDR sloeg van meet af aan een andere weg in. In 1952, aan het slot van het Tweede Partijcongres van de Socialistische Eenheidspartij van Duitsland (SED) eiste de partij van de historici dat zij in hun beschrijving van de geschiedenis een patriottisch bewustzijn zouden ontwikkelen. Het moest de nieuwe generatie duidelijk worden hoe de Duitse natie haar grote tradities beschermde. De uitkomst van deze vorm van geschiedschrijving was desastreus. Oostduitse historici stonden voor het onoverkomelijke probleem het heden in het verleden op te nemen. Martin Luther en Frederik de Grote werden de nieuwe revolutionaire leiders van de boeren en arbeiders.

Het voornaamste probleem voor de Oostduitse historici was de beschrijving van de geschiedenis van hun eigen staat. Vooral het stalinisme en de stalinistische zuiveringen van Duitse communisten zowel voor als na machtsovername door de SED werd een probleem. De opstand van 17 juni 1953 kon men niet bevredigend behandelen, tenzij deze gebeurtenis een Westerse poging was om de DDR te vernietigen.

Op scholen kreeg het anti-fascistisch verzet veel aandacht. Daarbij stonden vier doelen voorop: kennis van de anti-fascistische traditie in de DDR, van het anti-fascistische verleden van de eigen leiders, het tot voorbeeld voor de jeugd stellen van Ulbricht, Honecker, Pieck en anderen en het aanvaarden van het primaat van de communisten in de strijd tegen het fascisme.

De anti-fascistische vorming in de DDR liep op een ramp uit. De blik op het verleden verhinderde jongeren de complexiteit van de geschiedenis van het nazisme te begrijpen. Problemen van "Führerkult' en de verleiding van de Duitse bevolking kon men niet verklaren. De ontkenning van hun medeverantwoordelijkheid voor de opkomst van het nazisme weerhield kinderen en kleinkinderen naar het verleden van hun ouders en grootouders te vragen. Zó kon de mythe ontstaan dat de DDR haar eigen nationaal-socialistisch verleden had verwerkt en dat het weer opleven van deze verderfelijke ideologie onmogelijk was gemaakt. Intussen beschuldigde men de BRD een vruchtbare schoot voor een wedergeboorte van het fascisme te zijn.

De vereniging van de beide Duitslanden in een nieuwe, democratisch gezinde Bondsrepubliek bracht twee verschillende mentaliteiten samen. Het deficit van de DDR leidde tot een riskante "Verharmlosung' van het amorele onder jongeren. Het fascisme - immers het resultaat van imperialisme en kapitalisme - was in hun ogen het "paradijs' dat zij dagelijks op de televisie zagen. De introductie van werkloosheid en de gevoelde achterstelling bij de Ossies ten opzichte van de Wessies versterkte het proces van "Verharmlosung'. In 1991 vielen extreme rechtse jongeren en neo-nazi's onder het slaken van fascistische kreten in Hoyerswerda vreemdelingen aan.

In de oude Bondsrepubliek was het taboe op het nazisme enigszins verzacht door de "Historikerstreit' en het nieuwe Duitse zelfbewustzijn. Het extreem-rechtse potentieel dat in elke democratische natie leeft, greep zijn kans in zijn afkeer tegen Turken en andere vreemdelingen.

De leerprocessen en verwerking van de oorlog hebben in de beide Duitslanden tot verschillende uitkomsten geleid. In de Bondsrepubliek heeft dit leerproces samen met de historische ontwikkelingen, waarin vooral Adenauer en Brandt een hoofdrol hebben gespeeld, een hecht verankerde democratie tot stand gebracht, die in staat moet zijn totalitaire rechtse en extreme krachten terug in hun hok te krijgen. In de Bondsrepubliek kan men eindelijk het bestaan van rechts-extreme krachten erkennen zonder al te schichtig te worden. Duitsland is een normaal Europees land geworden.