Verre Vrienden voortreffelijk vertolkt door Toneelgroep Amsterdam; Bij Ayckbourn wordt juist het meest alledaagse pijnlijk

Voorstelling: Verre Vrienden van Alan Ayckbourn door Toneelgroep Amsterdam. Regie: Gijs de Lange. Decor: Paul Gallis. Spel: Catherine ten Bruggencate, Celia van den Boogert, Marjon Brandsma, Hajo Bruins, Fred Goessens, Han Kerckhoffs. Gezien: 13/2 Bellevue, Amsterdam. Nog te zien: aldaar t/m 7/3, daarna elders t/m 3/4.

Al gaat Alan Ayckbourn door voor een schepper van amusementstheater, van een in dat genre nogal eens gebruikelijke duidelijke scheiding tussen goed en kwaad houdt hij zich verre. Ik zou althans geen van de personages uit zijn stuk Verre Vrienden (1974) over de vloer willen hebben. Ik vind ze allemaal vreselijk: de kwezelachtige Diana (Celia van den Boogert), de met haar ongelukkig getrouwde nouveau riche Paul (Hajo Bruins), de scharrelaar John (Fred Goessens), de tirannieke kloek Marge (Marjon Brandsma) en de zalvende betweter Colin (Han Kerckhoffs). De typeringen doen dit vijftal tekort: hun ergheid is genuanceerder, op papier, maar ook op toneel dank zij de voortreffelijke vertolkingen door de spelers van Toneelgroep Amsterdam. Maar akelig of meelijwekkend - de keuze laat zich moeilijk maken - blijven ze.

Uitzondering is het zesde personage, Evelyn, de nieuwkomer in het oude groepje vrienden. Haar aanwezigheid is ontnuchterend, al houdt zij zich afzijdig. Zij zegt alleen het hoognodige, als haar nadrukkelijk een vraag wordt gesteld of in geval van een aanval door haar man John of door Paul die ooit seks met haar had op de achterbank van zijn auto. In haar reacties neemt zij de idiomatische uitdrukkingen van de anderen letterlijk - wat komisch werkt en wat haar vergeleken bij het ogenschijnlijk salonfähige gedrag van de anderen sympathiek maakt.

Catherine ten Bruggencate speelt haar uitstekend, vooral haar stille spel is bewonderenswaardig. Zij laveert prachtig tussen afstandelijke betrokkenheid en minachting, tussen bitterheid en geestelijke onafhankelijkheid en zij weet ook nog een in de knop gebroken flirt met Colin waar te maken.

Verre vrienden ontmoeten elkaar weer eens voor de thee, tot troost van één van hen, Colin, wiens verloofde twee maanden geleden is verdronken. Dat hij er al helemaal bovenop is (“De eerste weken had ik het moeilijk”) is een van de vele tekenen in dit stuk dat het met menselijke relaties droevig is gesteld. Men fingeert liefde en vriendschap en wordt er alleen nog maar eenzamer op - dat thema. Uitermate bedreven weet Ayckbourn van een vers aangeschaft paar schoenen al een existentiële kwestie te maken. Het meest alledaagse wordt bij hem pijnlijk of liever: juist het alledaagse - wat het onbehagen nog vergroot.

Acteur Gijs de Lange, die de regie heeft gedaan, kan trots zijn op deze voorstelling. In tegenstelling tot de gangbare opvattingen heeft hij gekozen voor een kalm ritme, met veel stiltes. Dat werkt, zij het dat de afwikkeling naar mijn smaak te zeer vertraagd wordt. Je voelt de ontknoping nu te lang van tevoren aankomen. Het is goed beleid van Toneelgroep Amsterdam dit soort voorstellingen te spelen. Vorig seizoen was David Mamets Vastgoed BV door regisseur Johan Doesburg nog een groot succes. Jammer vind ik de naar het lijkt in dit soort gevallen bijna volautomatische neiging grotesk te worden. Onder het groteske ging twee jaar terug Verf onder leiding van Bert Edelenbos ten onder en ook in Verre Vrienden loert het gevaar.

Catherine ten Bruggencate ziet er uit als een neurotisch huisvrouwtje uit de Kinkerbuurt, met een Rotterdams accent en een overdosis aan panterprint in haar kleren. Zij is een karikatuur en dat is helemaal niet nodig. Integendeel - haar rol zou sterker zijn zonder dat soort lolligheid die de toeschouwer helpt afstand van het deerniswekkende van haar karakter te nemen. Het is ondanks haar kostuum (van Elianne van Dorp) dat Ten Bruggencate haar prestatie levert. Ik heb verschrikkelijk moeten lachen om het asbakje aan het handvat van de kinderwagen die zij voortduwt, maar daarmee had ruimschoots volstaan kunnen worden.