Het duivelse aapje van Juliana

De naam Juliana heeft in ons land een Oranje bijklank gekregen. Maar toen bijna vier eeuwen geleden Juliana van Stolberg ter wereld kwam, stammoeder van het Huis Oranje-Nassau, dacht men bij die naam aan heel andere dingen. De duivel sprong in de gedachten, geketend door een zuivere maagd: de Heilige Juliana.

Op de achtste zondag voor Pasen, 's avonds na de vesper, op 15 februari van het jaar 1506, baarde gravin Anna van Stolberg en Wernigerode, echtgenote van graaf Botho, een dochter. Omdat het de vooravond was van de feestdag van de Heilige Juliana, vernoemden de ouders hun kind naar deze martelares. De heilige moest een voorbeeld worden voor de baby die op vastenavond, de vrolijkste dag van het kerkelijk jaar, naar de doopvont werd gedragen. Er werd negen pond was besteld om het feestelijk gebeuren in de kerk met fakkels en kaarsen te verlichten.

De Heilige Juliana was een vertrouwde figuur in het middeleeuwse, roomse Duitsland. Iedereen kende het verhaal van de vrome martelares. Het speelde zich af in het Turkse Nikomedeia (Ismid) in de vierde eeuw, ten tijde van de christenvervolger keizer Maximinus Daia. De maagd Juliana werd door haar vader uitgehuwelijkt aan de rechter van de stad, ene Eulogius. Maar tot ontzetting van de hele familie weigerde het meisje de bruidegom omdat hij een heiden was. De vader liet zijn dochter daarop ontkleden en geselen en stuurde haar zo naar de beledigde Eulogius. Tot diens stomme verbazing had Juliana nog steeds geen zin in het huwelijk. Ze hield vast aan haar christelijke geloofsovertuiging en werd opnieuw gegeseld. Toen ze nog niet op andere gedachten was gekomen, liet de bruidegom haar een halve dag lang aan haar lange haren ophangen, waarna ze met kokend water werd overgoten. Niets kon Juliana vermurwen; ze zou Eulogius alleen huwen als hij zich bekeerde tot het christendom. Nu was het geduld van de afgewezen bruidegom op. Juliana werd geketend in de gevangenis gegooid en zou de volgende dag worden terechtgesteld. Daar gebeurde iets verschrikkelijks: ze kreeg bezoek van een als engel vermomde duivel. Juliana doorzag zijn list toen hij haar trachtte over te halen offers te brengen aan de afgoden. Moedig sloeg ze de duivel met haar zware ketenen neer, boeide hem en sleepte hem de volgende dag mee op weg naar de plaats van terechtstelling. Daar gooide ze hem in de latrine. Natuurlijk was de heilige, die publiekelijk zou worden geradbraakt, niet zomaar dood. Een engel sloeg het rad in stukken en heelde bovendien Juliana's wonden. Bij het zien van dit wonder bekeerden vijfhonderd mannen en honderddertig vrouwen uit het publiek zich tot het christendom. Ze zouden - evenals Juliana - worden onthoofd.

Na Juliana's dood werden haar relikwieën het land uitgesmokkeld en vonden een rustplaats in Pozzuoli nabij Napels, waar ze als heilige werd vereerd. Delen van de relikwieën vonden hun weg door heel Italië, Baskenland, de Nederlanden en Duitsland. De heilige is op koorbanken, muren en in miniaturen vele malen afgebeeld. Soms wordt ze gegeseld of hangt ze aan haar haren. Maar meestal, zoals op een reliëf in de dom van Worms, sleept ze de jammerende duivel aan een ketting achter zich aan.

Van haar naamgenote Juliana van Stolberg, moeder van Willem van Oranje, is maar één authentiek schilderij bewaard gebleven. In het nieuwste jaarboek van het Oranje-Nassau Museum wijdt Dieneke de Vries een uitvoerig artikel aan haar beeltenis. Op het bekende portret uit 1574 staat Juliana afgebeeld met een klein, nauwelijks te onderscheiden dier op schoot. Is het een kat? Is het een aapje? En waarom heeft de gravin haar duimen, waarmee ze het dier vasthoudt, zo vreemd omzwachteld? Uit geschreven bronnen kwam vast te staan dat de familie op de Dillenburg een uitheems huisdier hield. In 1554 noteert men dat "die Kette an der Mehrkatze gebessert' was. Een meerkat is geen kat, zoals het woord doet vermoeden, maar een aap. Een heel kleurrijk apegeslacht zelfs (Macaca), waarvan we een paar vertegenwoordigers in Artis kunnen bekijken. Volgens Artisdeskundigen werden deze apen in Europese gevangenschap niet oud. De meerkat die in 1554 een nieuwe ketting kreeg, kan dus niet dezelfde zijn, die in 1574 door gravin Juliana in een doekje geklemd op schoot werd gehouden. In de christelijke iconografie is de aap sinds de vroege middeleeuwen het symbool van de duivel. En dat zou ons via een vreemde omweg weer terugbrengen bij de Heilige Juliana, die de geketende duivel op weg naar haar onthoofding in de beerput gooide.

Dat Juliana van Stolberg net als de Heilige Juliana in haar lange leven veel zou moeten lijden voor haar geloofsovertuiging konden haar ouders, die op vastenavond aan de doopvont stonden, niet vermoeden. Juliana ging zich al vroeg interesseren voor de Lutherse leer en ontwikkelde moderne ideeën over bijgeloof, zonde en straf. Ze schafte Luthers bijbelvertaling aan, wat door paus en keizer streng was verboden. Haar tweede echtgenoot, Willem van Nassau, had de euvele moed een roomse handelaar in aflaten met zijn hele handeltje de toegang tot het graafschap Nassau te weigeren. Dat vond de keizer een belediging voor de katholieke kerk en het echtpaar werd op de lijst van Duitse ketters gezet.

Gravin Juliana bleef haar Lutherse geloofsovertuiging trouw. Toen haar zoon Willem zijn hoge positie, zijn titels en al zijn bezittingen opgaf om aan de zijde van het onderdrukte volk van de Nederlanden te vechten, stond ze achter hem. Ze verpandde haar juwelen en kostbare wandtapijten om kanonnen en huursoldaten te bekostigen. Drie van haar zoons sneuvelden in de oorlog: Adolf, Lodewijk en de jonge Hendrik van Nassau. Bij het verlies van de laatste twee schijnt ze op de Dillenburg een beroerte te hebben gekregen. Er veranderde niets aan haar geloofsovertuiging. Van de moord op haar zoon Willem zou ze niet meer getuige zijn. Ze overleed in 1580 op 74-jarige leeftijd.

Juliana van Stolberg kreeg in haar eerste huwelijk vijf kinderen en in het tweede twaalf kinderen met als gevolg dat ze bij haar dood al honderdzestig nakomelingen telde. Het is begrijpelijk dat veel van haar kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen graag een portret van de geliefde moeder wilden hebben. Er zijn dan ook vele kopieën van haar portret gemaakt. Koningin Wilhelmina, die haar enige dochter naar Juliana van Stolberg vernoemde, was zeer aan die beeltenis gehecht. Jammer dat op geen enkel paneel of doek het duivelse diertje op haar schoot goed uit de verf komt.