Experimenterend muziekfestival TegenTonen na tien jaar nu op de grens; De avant-garde is onmiddellijk conventie

TegenTonen-festival: 18 t/m 20 febr. Paradiso, Amsterdam (herhalingen in Den Haag, Eindhoven, Nijmegen en Rotterdam). Met 18/2 o.a. Earwig, Main, OLD. 19/2 o.a. Nerve, The Chords, Slash Orchestra, Gods & Monsters. 20/2 o.a. 25th of May, Biosphere.

AMSTERDAM, 15 FEBR. Bij de tiende editie van TegenTonen, vanaf donderdag in het Amsterdamse Paradiso, dringt zich de vraag op hoe een festival voor tegendraadse muziek ieder jaar opnieuw een verrassend programma kan presenteren. TegenTonen richt zich op groepen die op een of andere manier iets toevoegen aan het gangbare in de popmuziek. Dat bleek in de loop der jaren niet alleen te slaan op de inhoud van de muziek maar ook op de presentatie. Vanaf de eerste TegenTonen in 1984, werd geëxperimenteerd met video, belichting en performance-achtige elementen. Onbekende bands uit Nieuw-Zeeland of Amerika konden overgehaald worden dankzij de festival-formule, en de alerte programmering zorgde er voor dat groepen die nu pas doorbreken naar een groter publiek, jaren geleden al op TegenTonen stonden, zoals The Shamen, Consolidated of No Means No.

Maar de ontwikkelingen in de popmuziek liepen de laatste jaren in hoog tempo in op de door TegenTonen gepresenteerde voorhoede. Gemoderniseerde vloeistof-dia's en trance opwekkende belichting door stroboscopen zijn gangbaar onderdeel geworden van de dansmuziek. En de prominente plaats voor elektronica, waar TegenTonen de eerste jaren mee verraste, is inmiddels een vertrouwd aspect van de popmuziek in het algemeen, nu allerlei rap- en house-groepen optreden op een nagenoeg leeg podium met een paar kastjes voor de computers en de sequencers.

Organisator Oscar Smit vertelt dat hij het idee om "vernieuwend' te moeten zijn al enige tijd geleden heeft opgegeven. “Dat is onmogelijk geworden, omdat tegenwoordig alles wat nieuw is onmiddelijk wordt opgepikt door de media, het publiek en de platenbusiness.” Maar hij blijft er naar streven de bezoeker te verrassen of te laten schrikken. “Zoals die discjockey een paar jaar geleden, die aan één stuk door stofzuigers liet horen in plaats van platen.”

In de programmering van TegenTonen hebben zich in de loop der jaren een paar categorieën uitgekristalliseerd. Er is aandacht voor de (geïmproviseerde) "free jazz', waaraan door het poppubliek in de regel voorbij wordt gegaan. Er is ijle atmosferische muziek voortgebracht door synthesizers. En er is het genre van zware, slepende gitaren gecombineerd met ontregelende samples en elektronica.

Oscar Smit: “Dit jaar is de laatste categorie sterk vertegenwoordigd, met groepen als Assassins of God, Main en OLD, alledrie op de eerste avond. Het onderlinge verschil is dat Assassins of God in de richting van een "gewone' rock-groep gaat, en Main zich waarschijnlijk bezig houdt met het volume tot de pijngrens. OLD zit ergens daar tussen in.” Op vrijdag, de tweede avond spelen twee Nederlandse groepen, het Groningse Nerve en The Chords uit Deventer. “Het goede van Nerve is dat het lijkt alsof er alleen twee jongens met gitaren op het podium staan. Maar ze kunnen de muziek ineens een heel andere wending geven door allerlei computers die geprogrammeerd staan.”

Het gebruik van elektronica lijkt bijna een voorwaarde om voor het TegenTonen-programma in aanmerking te komen. Smit: “Ik heb het altijd belangrijk gevonden. Het geeft iets extra's, vooral aan muziek die verder uit gitaren bestaat. De mogelijkheden van het gitaargeluid kennen we intussen wel, als dat wordt aangevuld met wat computers en gefreak maakt dat het een stuk interessanter. Tegenwoordig is elektronica misschien wel gemeengoed, maar dat wil niet zeggen dat het voor ons af zou vallen.”

De Deventer The Chords gebruiken geen elektronische toevoegingen. Hun muziek heeft zware ritmes, vervormde gitaren en een zangeres die briest en brult. De groep heeft zich hiermee een platencontract verworven bij een Amerikaanse maatschappij voor zes cd's. Gitarist Marzel Morsink, net terug is uit New York waar de eerste plaat is opgenomen: “Ik was verbaasd dat we werden gevraagd voor TegenTonen, maar ik vind dat we daar wel passen. Wij zijn experimenteel doordat we proberen onze verschillende muzikale interesses samen te smelten, zoals jazz, gitaarrock en rap, zonder dat je die stijlen letterlijk in onze muziek terugvindt.”

Op dezelfde avond speelt Gods & Monsters, de band van gitarist Gary Lucas, die een naam heeft als "de gitarist van Ice Cream For Crow', de laatste lp (1982) van de maniakale, Amerikaanse blues-held Captain Beefheart. Een optreden van Captain Beefheart is al jaren de grote wens van de festival-organisatie, maar Beefheart leeft tegenwoordig teruggetrokken als kunstschilder, ergens in een Amerikaanse woestijn. Smit: “Gary Lucas is het dichtst dat we bij Captain Beefheart konden komen. Maar ook geldt voor ons: als iemand al lang bezig is en dan plotseling iets heel anders brengt, zoals Lucas nu met een band met allerlei jonge muzikanten, dan is hij bij ons weer welkom.”

Sinds drie jaar is zaterdagavond de vaste dansavond van TegenTonen. Er wordteen dj uitgenodigd om tussen de optredens door te draaien en de geprogrammeerde groepen brengen variaties op de moderne dansmuziek. Dit jaar zijn het de witte Engelse rapgroep 25th of May, het chaotische duo Sheep on Drugs en Biosphere, een Noors solo-project dat ambient-house maakt. Smit: “Het is moeilijk een goede dans-avond samen te stellen die zich onderscheidt van een willekeurige avond in discotheek RoXY. Groepen die puur door computers voortgebrachte house maken, hebben vaak een show er bij. Dat zou voor ons aantrekkelijk kunnen zijn, maar dat is intussen ook allemaal in de discotheken te zien. Hoe meer dat soort dingen gewoon worden, hoe meer wij moeten opschuiven naar het randgebied en de extremen opzoeken.”

Gerard Walhof, hoofd Radio-3 van de VPRO en dit jaar voor het eerst niet betrokken bij de samenstelling, ziet vooral in het zoeken naar extremen een belangrijke rol voor het festival. “Die muziek zit nog altijd in de verdrukking, daarom is het festival een goede zaak. Er kunnen er niet genoeg van zijn, van die poeltjes van verderf.”