Spasski als toetssteen

De Servische bankier Jezdimir Vasiljevic is bezig de schaakwereld op te kopen. Het begon vorig jaar met de match Fischer-Spasski. Het hoogste prijzengeld ooit betaald, vijf miljoen dollar.

Werd het wel betaald? Geruchten willen dat Fischer in een hotelkamer in Belgrado, als een soort privé-gevangene van Vasiljevic, nog steeds op zijn prijs wacht. Ik geloof er niet veel van. Hij is er de man niet naar om dat, zonder een kik te geven, over zijn kant te laten gaan. Spasski lijkt in ieder geval tevreden over de afrekening, want nu speelt hij weer voor Vasiljevic, in Boedapest tegen Judit Polgar.

We volgen nog even het spoor dat Vasiljevic in de schaakwereld heeft getrokken. Vorig jaar oktober was in het Hongaarse Debrecen het landenkampioenschap van Europa. Twee weken van tevoren zag het er naar uit dat het niet door zou gaan, wegens geldgebrek. Vasiljevic was de redder in de nood. Hij was bereid het tekort aan te vullen, mits het team van Servië/Montenegro aan het kampioenschap mee mocht doen. Campomanes, voorzitter van de wereldschaakbond, accepteerde. Het Servische team speelde één ronde mee. Andere landen protesteerden. Campomanes waste zijn handen in onschuld en vertrok ijlings uit Debrecen, zonder instructies achter te laten. Zo kon hij tegen Vasiljevic volhouden dat hij zijn best voor Servië had gedaan en tegen de rest van de wereld dat hij niet betrokken was bij het doorbreken van de boycot. Het Servische team werd vervolgens uit de strijd genomen.

Voor de match Timman-Short kwam het hoogste bod weer van Vasiljevic. Timman had geen zin in zakendoen met Vasiljevic en het ging niet door. Deze week werden de aanbiedingen voor de komende match om het wereldkampioenschap geopenbaard. Weer kwam het hoogste bod van Vasiljevic. Polgar-Spasski is maar een tussendoortje, een aardigheidje in afwachting van het grote werk: het wereldkampioenschap en, mooier nog, Fischer-Kasparov.

Wat is die Vasiljevic voor een man, wat wil hij? Tijdens de Fischer-match werd veel gespeculeerd over de geheimzinnige manier waarop hij zijn fortuin verworven had. Er werd (bijvoorbeeld in Der Spiegel) geschreven over wapensmokkel, drugshandel en het doorbreken van VN-sancties tegen Rhodesië, maar het fijne wist niemand ervan. In de publiciteit die hij zelf verzorgde, liet Vasiljevic zich graag als "mystery man' afficheren.

Een paar maanden geleden stond in het weekblad Elsevier een stuk over de bank van Vasiljevic, Jugoscandic. Die bank gaf in Belgrado tien procent rente per maand op harde valuta als de Amerikaanse dollar en de Duitse mark. In een half jaar kon de spaarder zo zijn tegoed verdubbelen. Zoiets lijkt niet te kunnen, maar het kon wel, voorlopig. Wie zijn tegoed wilde opnemen, werd netjes uitbetaald. Wat voor zaken doet Vasiljevic met de valuta waar hij zo'n hoge rente op betaalde? Geheim. Het moeten zaken zijn waarin duizend gulden nu meer waard zijn dan tweeduizend over een half jaar. Er valt natuurlijk wel een produkt te bedenken waarvoor dat geldt. Illegale wapenhandel in oorlogstijd. Nu een geweer, of een geweer over zes maanden, dat maakt op het slagveld groot verschil. Maar dat zijn speculaties. Vasiljevic slaagt er in de mystery man te blijven.

Nu spelen Judit Polgar en Boris Spasski voor een klein vriendenprijsje van 200.000 dollar in Boedapest tien partijen. Zoals vroeger in Parijs de standaardmeter werd bewaard, waaraan alle andere meters ter wereld in principe werden afgemeten, zo leeft in de Parijse voorstad Meudon de standaardschaker Spasski, waaraan eerst de kracht van Fischer werd afgemeten en nu die van Judit Polgar. Polgar staat gedeeld 53ste op de wereldranglijst. Als ze met 6-4 wint, heeft ze ongeveer de score van Fischer bereikt, die met 17,5-12,5 van Spasski won. En als ze met één punt verschil wint, of gelijk speelt, waar moet Fischer dan ingeschaald worden? Ingewikkelde berekeningen, waarmee de statistiek misbruikt wordt. Op grond van dit soort vèrgezochte redeneringen kwamen Keene en Divinsky er ooit toe te beweren dat Andrej Sokolov een even groot schaker zou zijn als Aljechin.

Het is een leuke match. Spasski gedraagt zich als toetssteen en laat Judit Polgar iedere keer het spel maken. Onbekommerd vliegt ze hem naar de keel, met wit en met zwart. In de eerste partij ging ze met zwart remise uit de weg en met twee torens tegen dame bracht ze Spasski in ernstige moeilijkheden. Toch remise. De tweede ging zo.

Wit Polgar-zwart Spasski

1. e2-e4 e7-e5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. Lf1-b5 a7-a6 4. Lb5-a4 Pg8-f6 5. 0-0 Lf8-e7 6. Tf1-e1 b7-b5 7. La4-b3 0-0 8. c2-c3 d7-d6 9. h2-h3 Pc6-b8 10. d2-d4 Pb8-d7 11. Pb1-d2 Lc8-b7 12. Lb3-c2 Tf8-e8 13. Pd2-f1 Le7-f8 14. Pf1-g3 g7-g6 15. b2-b3 Lf8-g7 16. d4-d5 Lg7-f8 17. Lc1-g5 h7-h6 18. Lg5-e3 c7-c6 19. c3-c4 a6-a5 20. Dd1-d2 Kg8-h7 21. Pf3-h2 b5-b4 22. Ph2-g4 Pf6xg4 23. h3xg4 Dd8-h4 De bron van het kwaad. Zwart brengt zijn dame in grote moeilijkheden. 24. g4-g5 c6-c5 Met 24...c6xd5 viel harder terug te vechten, maar mooi zou het ook niet zijn, want na 25. exd5 hxg5 26. Lxg5 Lh6 27. Lxh4 Lxd2 heeft wit het sterke kwaliteitsoffer 28. Pe4 29. Lxe1 30. Txe1. Na 30...Ta6 zou dan volgen 31. Pf6+ Pxf6 32. Lxf6 e4 33. Lxe4, met de dreiging f3, Kf2 en Th1+. Zwart moet dus zijn d-pion opgeven, waarna wit zeer goede kansen heeft. 25. Pg3-f1 Maar nu is het nog erger. Wit kan in alle rust de zwarte dame gaan vangen. 25...f7-f6 26. g2-g3 Dh4-h3 27. f2-f3 f6xg5 28. Te1-e2 Pd7-f6 29. g3-g4 Dh3xf3 30. Pf1-h2 Df3-h3 31. Ta1-f1 Pf6xg4 32. Tf1-f7+ Lf8-g7 33. Ph2xg4 Dh3xg4+ 34. Te2-g2 Dg4-h3 Legt het hoofd in de schoot. Zag hij in tijdnood niet dat Lb7 instond? Moeilijker was het na 34...Dc8. Daarna geeft 35. Lxg5 Tf8 36. Txg7+ Kxg7 37. Lxh6+ wit een winnende aanval. 35. Tf7xb7 Te8-f8 36. Le3xg5 h6xg5 37. Dd2xg5 Dh3-h6 38. Dg5xh6+ Kh7xh6 39. Tg2-h2+ Kh6-g5 40. Tb7xg7 Tf8-f3 en zwart overschreed de tijd.

In de derde partij bracht Polgar een onverantwoord pionoffer, waardoor Spasski gelijk maakte. In de vierde partij ontstond na lang manoevreren de volgende stelling.

Zie diagram 1

Wit Polgar-zwart Spasski. Met een mooie combinatie bereikte Polgar een gewonnen stelling. 41. Pa5-c6 Ta6xa2 42. Ta1xa2 Ta8xa2 43. Dc2xa2 Pb8xc6 44. Da2-a8+ Pc6-d8 45. Da8-b8 Wint de zwarte loper. Na 45...h6-h5 46. Db8xb6 was pion d6 ten dode opgeschreven. Wit won na harde strijd.

De vijfde partij is me ontgaan en nummer zes en zeven waren weer heel levendig, steeds met Judit Polgar in de aanval. Na zeven partijen stond ze met 4-3 voor.

Wit Spasski-zwart Polgar, zevende partij.

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 g7-g6 3. Pb1-c3 Lf8-g7 4. e2-e4 d7-d6 5. f2-f3 0-0 6. Pg1-e2 c7-c5 7. d4-d5 e7-e6 8. Pe2-g3 e6xd5 9. c4xd5 h7-h5 10. Lf1-e2 Pb8-d7 11. 0-0 a7-a6 12. a2-a4 h5-h4 13. Pg3-h1 Pf6-h5 14. Lc1-e3 Lg7-d4 15. Le3xd4 c5xd4 16. Dd1xd4 Dd8-g5 17. Ta1-d1 f7-f5 18. e4xf5 Ph5-f4

Zie diagram 2

19. g2-g3 Tf8xf5 20. Le2-d3 Pf4-h3+ 21. Kg1-g2 Ph3-f4+ 22. Kg2-g1 Pf4-h3+ 23. Kg1-g2 Ph3-f4+ Remise.